Maleagi se plek in die Bybel

Die boek Maleagi kom waarskynlik uit die eerste helfte van die 5de eeu – kort voor Esra en Nehemia se optrede – en reflekteer veral die Deuteronomistiese wet, eerder as die Priesterkode wat deur Ezra na Palestina teruggebring is. Daarom draai alles in Maleagi om die vervulling van verbondspligte.

Elizabeth Achtemeier meen dat die boek deur 'n anonieme profeet geskryf is en dat dit in die vorm van 'n hofgeding gegiet is. Aanvanklik is die Here die aangeklaagde. Die Israeliete beskuldig hom van twee dinge: (1) U het ons nie liefgehad nie. En (2) U voer nie u deel van die verbondspligte uit nie want U laat nie reg geskied nie. Maar die rolle van aanklaer en aangeklaagde word gou omgeruil. Want as die Here begin antwoord, is dit duidelik dat Hy onskuldig en dat Israel skuldig is.

Ons teks se plek in die boek Maleagi

In vele opsigte is geloof om op God te wag. Dit is om uit te sien na 'n toekoms wat die Here gaan bring. En dit is om in vertroue en met gehoorsaamheid te handel ooreenkomstig hierdie verwagting. Die probleem is net dat God se tydskaal en ons s'n nie eenders lyk nie. Juis daarom is die Bybel en die geskiedenis van gelowiges ook deurspek van klagtes. Sommige is klagtes wat aan die Here vashou, soos die klagte van Christus aan die kruis, toe Hy geroep het: "My God, my God, waarom het U my verlaat?" Maar ander, soos hierdie klagte van die Israeliete in Maleagi se tyd, is siniese en vyandige klagtes.

Hulle het vol hoop teruggekeer uit die ballingskap. Daar was die wonderlike beloftes een waarvan ons verlede week gelees en oordink het. Maar skynbaar was hulle nie net op die wêreldtoneel nonentiteite nie; die Here het ook van hulle vergeet en selfs die natuur was teen hulle. Maar die een vir wie hulle bo alles kwalik neem, is Jahwe. Daarom begin die boek met aanklag teen Hom en sy liefde word daarin in twyfel getrek.

In sy antwoord wys Hy hulle daarop dat Hy hulle nog altyd liefgehad het. Hulle moet maar net na die lotgevalle van die nasies om hulle kyk om te sien hoe goed Hy vir Israel was in vergelyking met die ander. Edom is 'n voorbeeld. Hulle het nie soos die Israeliete na hulle eie grondgebied teruggekeer nie. Die Here was nog altyd vir Israel lief.

En tog het hulle Hom beledig deur geen eerbied vir Hom te hê nie (1:6). Hulle het sommer hulle swakste diere vir Hom geoffer en die priesters wie se verantwoordelikheid dit was om die volk op te voed in die vrees van die Here, het nog erger opgetree as die volk self. Dit was vir hulle net moeite om die Here te dien. En wat meer is, die volk se ontrou teenoor God het ook ontrou teenoor mekaar geword en veral die huwelik bedreig. Deur hulle ontrou en hulle egskeidings het hulle die Here se heiligdom ontwy.

In 2:17-3:5, die teks vir hierdie Sondag se prediking, kondig die Here die oordeel aan. Hulle wag op sy koms, en kla dat Hy nie handel nie. Maar Hy gaan skielik kom in die persoon van sy engel. Die koms gaan nie vir hulle lekker wees nie. Want in die lig van die verwording waaroor Hy reeds gekla het, sal Hy hulle moet kom suiwer, en die wat verdruk word, moet kom red uit hulle hande.

In die gedeeltes wat volg, word dit duidelik dat Hy hulle ten spyte van alles, tog nie opgegee het nie. Maar hulle moet verander. Hulle moet anders oor Hom dink en besef dat Hy hulle liefhet en vir hulle wil sorg. Maar hulle moet hulle eers bekeer. Dan sal hulle agterkom dat dit die moeite werd is om Hom te dien, soos 'n kind 'n pa dien en nie soos iemand wat vir loon werk nie. En die wat Hom liefhet sal vryword en bokspring soos vetgemaakte kalwers.

Teks

Daar bestaan weinig twyfel oor die omvang van die perikoop waarvan Maleagi 3:1-5 'n onderdeel is. Dié perikoop begin reeds by 2:17. In vers 17 is daar 'n nuwe aanklag teen die volk. Hulle maak Jahwe moeg met hulle woorde. Die Lewende Bybel vertaal met: "Die Here is moeg vir julle stories." Die profeet praat met die ‘openbare mening’.

Die volk het reeds 'n geruime tyd gelede uit die ballingskap teruggekeer. En hulle het verwag dat die groot beloftes van God (waaroor ons onder andere verlede week gelees het) in vervulling sal gaan. Maar dit het algaande duidelik geword dat die beloftes oor die koning wat kom nie waar word nie. Hulle leef nog steeds onder vreemde juk. 'n Depressiewe vermoeidheid het hulle beetgepak. En iets wat net vaagweg in hulle gedagtes bestaan het, het al meer deel van hulle openlike pratery geword: Maak dit nog sin om aan die beloftes van die Here vas te hou. En boonop lyk dit nie asof Hy hom regtig steur aan dit wat aan die gang is in die land nie. Mense vang allerhande goed aan en kom maklik daarmee weg. Dit lyk asof die Here deur niks te doen nie, dit nog goedkeur ook. Hy hou van sulke mense. En hulle vra: "Waar is die God wat reg moet laat geskied?” Waar is die God wat die vermeteles moet verneder en die nederiges moet verhoog?

Hulle twyfel nie daaraan dat God leef nie. Hulle twyfel egter daaraan dat Hy die wil of die begeerte het om iets te doen aan die misdaad in hulle land. Hulle begin selfs twyfel aan sy integriteit.

Dít maak die Here moeg. En nou, in 3:1-5, laat die profeet Jahwe self aan die woord kom: Die Here na wie hulle soek, sal skielik na sy tempel toe kom, en Hy stuur sy boodskapper vooruit om die pad reg te maak.

Die gedagte dat 'n boodskapper vooruit die Here se pad moet regmaak, kom net in die Maleagi boek voor. Hierdie voorstelling berus op 'n oosterse gebruik om ‘n boodskapper voor 'n besoekende koning uit te stuur. Hy moes almal langs die pad en in die stede en dorpe waarsku dat die koning aan die kom is. Hy moes ook sorg dat alle hindernisse uit die weg geruim is.

Die moeilike vraag om te beantwoord, is of die wegbereider waarvan die Here hier praat, 'n hemelse of menslike figuur is, en of dit 'n kollektiewe of individuele figuur is. Dan ook nog of dit 'n historiese of toekomstige figuur is. Sommige uitleggers dink aan 'n engel. Sommige aan 'n reeks boodskappers waarvan Johannes die Doper die laaste is. Ander dink weer aan 'n profeet of 'n Elia redivivus. Dit is nie regtig moontlik om uit te maak presies hoe Maleagi die boodskapper vir homself voorgestel het nie. Dit is ook nie nodig nie. Die nuwe Testament het die boodskapper as Johannes die Doper verstaan. Maar J Ridderbos het in deel IV van sy reeks Het Godswoord der Profeten, bladsy 313 –314 geskryf dat ons moet reken met 'n belofte wat nie uitgeput raak voor die finale koms van die Here nie. Die boodskapper mag slaan op iemand wat nog voor Johannes opgetree het. En na Johannes is daar 'n hele reeks boodskappers – predikers van die Woord van God – wat as voorlopers die (weder)koms van die Here aankondig. So word die volk van die Here dan elke Sondag voorberei daarop dat Hy skielik kan kom.

Maar die boodskapper is nie die belangrike een nie. Die volle lig van die teks val op Jahwe wat kom. In 2:17 het die volk gevra: Waar is die God van die reg dan? En nou belowe Hy dat hulle 'n onverwagse antwoord op die vraag gaan kry. Hy gaan skielik na sy tempel toe kom. Hy word ook hierdie die Verbondsengel genoem.

Sommige dink dat die benaming Verbondsengel 'n verwysing is na die geloof wat in Israel bestaan het, dat die Here die verbond by Sinaï deur 'n engel bemiddel het. Vanuit die Nuwe Testament weet ons dat hierdie belofte in Christus vervul is. Maar dit is waarskynlik nie soos Maleagi self dit verstaan het nie. Die beste moontlikheid is om die Engel in die nouste verband met die Here self te sien. Die Engel van die Here was 'n persoonlike selfmanifestasie van Jahwe. Dalk was dit net 'n manier om van sy verskyning as sodanig te praat. Dit is tog uit die geheel duidelik dat dit Hy self is wat na die tempel toe kom. En Hy kom tempel toe omdat dit vir Hom gaan om die verhouding wat herstel moet word.

Die verhouding kan slegs herstel word, as die sy volk deur die gerig louter en suiwer. Die volk moet gereinig word. As dit voltrek is sal hulle offers bring wat Hom behaag. Dit sal offers wees wat in ooreenstemming met die voorskrifte van die wet gebring is. En so sal die gemeenskap met God weer moontlik wees.

Die gebeure in vers 5 volg nie kronologies op die herstelde offerdiens in vers 4 nie. Dit is deel van die oordeel oor die volk. Hulle het na Hom gevra en gedink die ander mense is sondaars. Maar as Hy na hulle toe kom sal hulle ontdek dat hy oor hulle hele volkslewe oordeel en húlle as sondaars sien. Die kwaliteit van hulle lewens is heeltemal in stryd met dit wat Hy van hulle verwag. Hulle is sondaars voor Hom. Hy rig hom tot enkele kategorieë van sondaars: dié wat hulle met toordery ophou; die egbrekers; dié wat vals ede aflê; dié wat die dagloner te kort doen; die wat die weduwee en die weeskind veronreg; en die wat die vreemdeling verdring. Opsommend kan hulle genoem word: dié wat nie vir die Here eerbied het nie. Dit is die samevatting van al hierdie sonde. Wat opvallend is, is dat dit meesal sonde is wat op sosiale gebied gepleeg word. Omdat hulle God nie met hulle hele hart liefhet nie, het hulle hulle naaste ook nie so lief soos hulleself nie.

Die Dag van die Here het in Christus aangebreek. Maar in plaas daarvan dat Hy die volk uitgewis het, het Hy sy Seun in hulle plek laat sterf. Tog is die belofte nie uitvervul met die koms, lyding, sterwe en opstanding van Christus nie. Daaroor in die volgende gedeelte meer.

Konteks

In hierdie paragraaf wil ek graag oor die gerig grootliks aansluit by H Berkhof. Hy het in sy dogmatiek, Christelijk Geloof, op so 'n wyse oor die gerig geskryf dat dit jou dwing om daaraan 'n groter plek in jou teologiese denke te gee, as wat ons normaalweg doen.

Ons het immers uit reaksie teen 'n soort oordeelsdag-prediking wat die genade van God in Christus vir alle praktiese doeleindes ontken het, ook al hoe meer begin nalaat om oor die gerig en die oordeel te preek. Maar daarmee het ons 'n soort genadeprediking gekry wat tog op 'n manier die erns van die sonde ontken. God word dan tot Iemand verander van wie daar gesê kan word: "Vir die Here is almal wat verkeerd doen, goeie mense, Hy hou van hulle,” – Die Bybel praat anders oor God.

"Ons weet", skryf Berkhof, "dat die Gees van Christus wat mense in hier beslag neem en gedeeltelik verander, ginds die proses sal voltooi." Hy gaan voort om te verduidelik dat ons ons hierdie oorgang na die nuwe lewe in die hiernamaals as te plotseling voorstel, maar so hou ons nie rekening met die noue samehang wat tussen die lewe aan beide kante van die dood bestaan nie. Want daar is so 'n samehang. Die Nuwe Testament praat immers oor die voltooiing as vrug, oes en loon van wat in die aardse lewe gesaai en gestry word. Hierdie samehang het in die eerste plek 'n negatiewe gevolg. Ons sal eendag in die lig van God se teenwoordigheid verskyn. In hierdie lig sal ons ontdek dat ons skuldig is en ontrou was aan sy verbond. Hierdie ontdekking sal op 'n manier gebeur wat nou vir ons totaal en al onmoontlik is. Dit is die gerig. Ons moet daardeur gaan. Ons sal nooit die vreugde van die vernuwing ten volle kan smaak as dit nie gepaard gaan met 'n besef van alles wat in ons lewens in die pad daarvan gestaan het nie.

Die radikale vernuwing volg dus nie ‘on-middel-lik’ op ons aardse lewe nie, maar word deur die gerig bemiddel. Die gerig oorbrug die kloof. Slegs langs die weg van die radikale beskaming ken ons onsself as diegene wat ons vroeër was. Alleen so kan ons die radikale vernuwing as verrassende geskenk van God ontvang.

Die oorweging van hierdie gedagtes kan ons daarvoor bewaar dat ons die voltooiing allereers as 'n vervulling van ons eie aardse verlangens sal sien. Dit gaan nie om ons veiligheid nie, maar om ons heiligheid. Alleen deur 'n ingrypende operasie heen word ons geskik vir 'n wêreld waarin God alles in almal is en waarin Hy ons verlangens vervul wat Hý in ons gelê het.

Die verdere uitwerking van hierdie gedagtes met 'n nadruk op ons verantwoordelikheid in Suid-Afrika is in die preek hieronder vervat.

Preekvoorstel

Daar was net na 1994 'n groot verligting onder inwoners van ons land. Ons het almal moed geskep. Nóu sal dit beter gaan. Ons sal nie meer bomme hê nie. Ons sal ekonomies groei. Ons sal 'n vesoende nasie wees. Ons gaan nuut begin en ons gaan voorspoedig wees. Só het ons geglo.

Maar intussen het misdaad meer geword. En die bomme in die Kaap het ook weer begin. Hierdie keer net 'n nuwe groep wat ontevrede is. En die stroompie emigrante het begin groei en groei. En dit is asof die hoop stadig aan die verdwyn is. Luister maar hoe praat mense. Dit voel of ons al vinniger teen 'n steil krans aan die afgly is, die dieptes in. Christene bid, maar dit lyk nie of die Here help nie.

Elke tyd het sy eie pyne en nie twee tye is presies eenders nie, maar in die profeet wie se boek ons vanoggend gelees het, se tyd was mense ook al hoe meer sonder hoop. Na hulle uit die ballingskap teruggekeer het, het hulle groot verwagtinge gekoester van die Here. Hy sou sy beloftes uitvoer. Hulle sou weer 'n groot en voorspoedige volk word. Hulle sou weer 'n tempel hê wat mooi en indrukwekkend lyk. En ons het self verlede week gelees van belofte dat daar weer 'n koning soos Dawid gaan wees. Maar hierdie beloftes het net beloftes gebly. Want die moeilikheid is net: Omdat die dood nie oor die Here se skouer loer soos oor ons s'n nie, is Hy nie vervaard aan die storm deur die lewe om alles waarmee Hy vandag eers begin, gister al te wil klaarmaak nie. Hy is die ewige en as 'n mens met Hom te make het, moet jy kan wag. Om te wag op die Here is om te hoop en te glo. 'n Mens kan dit ook andersom sê: Om te hoop en te glo is om te wag op die Here.

Dit is nooit maklik nie. En Israel kon dit nie goed regkry nie. Toe word hulle sinies veral oor misdaad: "Die Here hou daarvan dat hier sulke nare dinge aan die gang is in ons land!" het hulle vir mekaar gesê. Hy hou seker van mense wat kwaad doen en korrup is. Daarom kom Hy nie om in te gryp nie. Die lewensgevoel in Israel het een van moedeloosheid geword.

As 'n mens hoop verloor beledig jy vir God. Maar eintlik het die belediging al vroeër begin. Want die verhouding met Hom het reeds skeef geloop voordat die moedeloosheid oormag oor hulle gekry het. Dit het skeef geloop oor die ganse terrein van hulle lewens. En as dit eers moeite word om die Here te dien en duur word om dankoffer te gee, is jou hart al so ver van Hom af dat hoop op Hom onmoontlik geword het. Dit is dan wanneer die ontrouheid waaroor die profeet in die vorige hoofstuk kla jou lewe begin kenmerk en jy sommer die fout vir alles wat verkeerd is, by die Here soek.

Op hierdie aanklag van die volk antwoord die Here self. Hy kondig self aan dat Hy kom. Maar Hy doen dit op so 'n manier dat hulle nie hulle hande kan vryf en vol vreugde vir hulle kan voorstel hoe Hy nou uiteindelik die slegte mense op hulle plek gaan sit nie. Want in die Here se aankondiging word dit duidelik dat Hy húlle as die slegte mense beskou vir wie die dag van die Here gaan aanbreek. As Hy kom om die boosheid uit te wis, kan Hy hulle nie oorslaan nie. Hulle wat kla dat kwaaddoeners maar rustig kan voortgaan sonder om gestraf te word, besef net nie dat as hy die kwaad elke keer moet straf en moet ingryp sal daar nie een van hulle oorbly nie. As Hy kom om die land en sy volk te suiwer, sal hy selfs nie by die slegte mense begin nie, maar by die priesters. Hy gaan hulle straf oor die totale gebrek aan respek vir hom waarmee hulle hulle godsdienstige pligte nakom. Hy is kwaad oor die manier waarop sy kinders teenoor mekaar ontrou is. Hy gaan hulle straf oor die manier waarop hulle met die huwelik mors. Want so vernietig hulle die kinders en die land se toekoms. Hoe moet die kinders by ontroue ouers leer om respek vir die Here te hê? Die kans is groot dat hulle ook slegte mense word.

Dit gaan ook nie net sleg met die huweliks- en gesinslewe nie. Dit gaan ook sleg met die arm mense en die magteloses in hulle samelewing. Die Here het verwag dat hulle sal omsien na diesulkes. Maar al wat hulle gedoen het was om net vir hulleself te sorg en te kla omdat die Here dit nie beter met hulle laat gaan nie. "As ek kom", sê die Here, "gaan dit nie vir julle Kersfees wees nie."

Die ellende is dat dit 'n prentjie van ons is. Ons kla ons morsdood oor die misdaad en slaan die hande saam oor die korrupsie. Ons wonder of die Here nie gaan ingryp nie. Intussen is ons eie huwelike nie soos Hy dit wil hê nie. Ons beursies is toe. Ons sorg eers vir onsself en as daar iets oorbly, gee ons 'n dankoffertjie. Ons word kwaad oor die arm mense en die bedelaars. Ons kwel ons nie oor die wat nie vir hulleself kan sorg nie. Ons leef in ons self gekeer, soos die mense in Maleagi se tyd.

Hoe ernstig die Here oor ons sonde voel, word duidelik as ons dink aan hoe hierdie profesie die eerste keer vervul is. As die Here toe moes straf, sou daar niemand oorbly nie. Uit genade het Hy toe sy eie seun gestraf in die plek van die volk wat sy straf deur die eeue heen verdien het, ook in ons plek. As ons wil weet hoe ernstig Hy voel, moet ons na die kruis kyk.

Maar die Bybel vertel hierdie verhaal nie vir ons om ons net bly te maak dat Jesus in ons plek gesterf het nie. Hy vertel dit vir ons om ons te waarsku. Nie te waarsku dat ons verlore sal gaan nie – want ons kan regtig juig en roep: daar is dan nou geen veroordeling vir die wat in Christus is nie. Maar vergifnis laat ook nie die dinge wat ons doen in die niet verdwyn nie. Daarom is daar altyd 'n gerig wanneer God kom. Dit sal ook so wees as Christus weer kom.

Met sy koms sal die boeke geopen moet word. Want die boosheid en die kwaad wat ons doen kan tog nie in ons herinneringe saam met ons op die nuwe aarde voortbestaan nie. Ons sal die Here in die oë moet kyk daaroor. Dit is soos amnestie. As jy amnestie ontvang moet dit minstens duidelik wees waarvoor jy dit ontvang. Daarom sê die Nederlandse teoloog H Berkhof, word ons gered deur die beskaming heen.

Dit is nie om ons te laat vrees nie. Dit is immers die een wat vir ons gesterf het wat kom. Hy het ons lief. Maar die sekerheid dat ons die ewige lewe het, gee ons nie 'n lisensie om te leef asof ons alles kan doen wat ons wil sonder dat die Here ons iewers vorentoe daarmee gaan konfronteer nie. Veral die onreg wat ons aan mekaar en aan ander doen.

Daarom roep die wagtyd vir Kersfees ons op tot groter gehoorsaamheid. Tog groter omgee vir ander. Tot groter eerbied vir die Here.