Filemon 1: 1-21 (Johan Botha)

9 September 2001

Dertiende sondag in Koninkrykstyd

 

Ontvang jou voormalige slaaf en teenstander as n broer of suster in Christus Jesus. Jou nuwe broer en suster in Jesus is n gas in jou huis en maak aanspraak op die ereplek, op jou onvoorwaardelike liefde, op jou Christelike sorgsaamheid en vriendelike gemeenskap om Jesus wil.

Teks

Die brief van Paulus aan Filemon word in die Woord teen die Lig reeks bespreek in 'n uitvoerige bydrae deur Jan Botha in volume lll/3,1993, bladsy 271 en verder. Ander prikkelende bydraes is onder andere di van P J Grbe en J H Roberts (sien bibliografie).

1. Hoewel dikwels saam gegroepeer met die sogenaamde pastorale briewe van Paulus, is die strekking van Filemon beduidend anders as die van l en ll Timoteus en Titus (Smelik). Die briefie is besonder persoonlik, asof net bedoel vir die o van die geadresseerde, 'n kykie in die persoonlike gesprek, van hart tot hart tussen twee geloofsgenote.

Wat Filemon se rol in die samelewing was, weet ons nie seker nie. Maar hy was vermond genoeg om slawe te besit. Waar hy Paulus leer ken het, is ook nie seker nie. Paulus was self waarskynlik nooit in Kolosse nie (Bouma), maar Filemon het sy geloof in Jesus Christus duidelik aan Paulus te danke gehad (19). Filemon was waarskynlik n Jood en Onesimus n Frigiese slaaf (d.w.s. n heiden) volgens Derret. Dit het die sosiaal maatskaplike en godsdienstige intrige verhoog.

Paulus se boodskap is wel primr vir Filemon, maar hy plaas dit duidelik in die konteks van die Christelike geloofsgemeenskap, Filemon se eie huisgesin (Appia moontlik sy vrou en Argippus moontlik sy seun) en hulle huisgemeente (2).

2. Die aanleiding vir en gerigtheid van die brief is die feit dat Filemon se weggeloopte slaaf Onesimus deur Paulus tot die Christendom bekeer is en aangemoedig word om na Filemon terug te gaan, as n reisgenoot vir Tigikus (Sien Kol 4:7-9). In sy briefie doen Paulus op sy geloofskind Filemon 'n beroep om Onesimus, sy ander geloofskind terug te ontvang, as 'n geliefde broer in Christus. Hy versoek Filemon in die proses om af te sien van sy regte as slawe eienaar en om aan sy nuutgevonde broer in Christus gasvryheid te betoon.

Hoewel Paulus nie in die briefie openlik en rewolusionr teen slawerny as samelewingspraktyk te velde trek nie, is sy duidelike konkretisering van die evangelie hier tog duidelik 'n behandeling, 'n beoordeling en tegelyk 'n veroordeling daarvan. Deur die nuwe verhoudinge wat die Christelike evangelie in die lewe roep, word die lewenswortel van slawerny prinsipieel afgesny en moes dit noodwendig n natuurlike dood sterf, argumenteer Bouma. Deur die alles deurdringende en vernuwende krag van die evangelie word die verhoudinge binne 'n Christelike huisgesin en die gemeente en uiteindelik ook in die maatskappy fundamenteel omvorm (Grbe, Roberts).

Paulus waardeer mense en hulle verhoudinge vanuit die evangelie van Jesus radikaal anders as die destydse geldende samelewingsnorme (want julle is almal een in Christus Jesus, Gal 3:28).

3. Daar bestaan nie sekerheid oor waar of wanneer Paulus die briefie aan Filemon geskryf het nie. Dalk was dit terwyl hy twee jaar in Cesarea in arres was of moontlik op sy gevangenskap te Rome (n.a.v. 10) of dalk as n gevangene in Efese. Oor wanneer die brief geskryf is, is daar dus ook nie eenstemmigheid nie. Sommige meen dit was waarskynlik vlak voor of net na die brief aan die Filippense, na aan die einde van Paulus se gevangenskap te Rome. Indien te Cesarea of Efese geskryf, is dit natuurlik saam met ander korrespondensie geskryf (dalk aan die kolossense, sien Kol 4:7-9).

4. Groete en inleiding

Verse 1-3 is 'n algemene groet in liturgiese styl. Die besondere persoonlike karakter van die briefie blyk alreeds hier. Paulus noem homself hierin 'n gevangene ter wille van Jesus Christus om hiermee Christus se fundamentele heerskap van sy lewe en werk te onderstreep. Dit bepaal dan ook sy perspektief op alle verdere verhoudinge. Daarom praat hy van Timoteus as sy broer, van Filemon as sy geliefde (1933 vertaling), as vriend (1983 vertaling), van Appia as sy suster en van Argippus as sy medestryder.

Paulus se groet charis kai eirn in vers 3 is 'n omvorming van die klassieke Griekse groet chairein wat vreugde en welstand uitspel. Die Christelike groet beteken daarteenoor letterlik genade en vrede wat uit Christus se versoening voortvloei.

In verse 4-7 volg 'n langerige inleiding waarin Paulus sy dank teenoor God vir Filemon se lewenswyse uitspel. Getuienis oor Filemon se liefde en geloof het hom bereik. Daarop bou hy nou. Paulus is bemoedig deur Filemon se geloof in Jesus Christus en sy kennis van alles wat goed is (6). Dit mond uit in Filemon se praktiese liefde waardeur die harte van sy medegelowiges verkwik word (7). Paulus verduidelik so wat die aard en kwaliteit van Filemon se geloofslewe is, want presies daarop wil hy appelleer. Op grond van wat Filemon is, wil hy by hom aandring hoe hy moet lewe.

5. Beroepe en versoeke

In verse 8-21 volg die hart van die brief waarin Paulus die weggeloopte slaaf Onesimus se saak by Filemon bepleit, beroepe op hom doen en spesifieke versoeke tot hom rig.

Filemon se eie geloof in Christus en sy kennis van die Here se weldade (alles wat goed is) en sy liefde vir die Here en die gelowiges is die grond vir Paulus se vermaning (8) en pleitrede as n ou man (9) vir sy geloofskind Onesimus, gewen vir die evangelie in sy gevangenskap (10), vroer nutteloos vir Filemon maar nou juis nuttig vir hom (11).

In vers 12 roep Paulus Filemon op om Onesimus aan te neem asof dit hyself is en in vers 15 as sy besitting vir altyd, maar kwalifiseer hy in vers 16 nou nie meer as slaaf nie, maar meer as 'n slaaf, as 'n geliefde broer. Neem hom aan soos vir my (17), as hy jou benadeel het, sal ek jou vergoed (18). Onthou egter dat jy jou geloofslewe aan my bediening te danke het (19). Paulus, versoek Filemon om sy hart bly te maak, te verkwik (20; die begrip in vers 7 word herhaal), in die Naam van die Here, soos 'n broer in Christus.

Dis heeltemal duidelik dat Paulus Filemon ernstig aanspoor om te wees wat hy alreeds is en om doelbewus te leef met die genade, die geloof en die liefde wat hyself van die Heilige Gees ontvang het as rigsnoer vir sy eie optrede. Hy moet dit op sy beurt toepas in 'n baie spesifieke en moeilike situasie teenoor sy wegloopslaaf Onesimus en sonder om op sy regte as slawe-eienaar te staan.

Paulus is seker Onesimus sal selfs meer doen as wat hy versoek (21). In vers 22 versoek Paulus dat die gastekamer vir hom gereedgemaak word. Verskeie eksegete verbind die oproep in 17 met die versoek in 22 as 'n kring-argument, wat die radikaal evangeliese oproep om gasvryheid aan Onesimus te betoon sterk op die punt dryf.

6. Afsluiting

In verse 23-25 groet Paulus en sy medestryders die huisgenote en huisgemeente van Filemon weer in liturgiese styl, met die genade van die Here Jesus Christus.

Konteks

1. Maarten Luther skryf aangrypend oor die Gees van Christus wat Paulus beheers het.

"Hierdie evangelie teken 'n meesterlike en lieflike voorbeeld van die Christelike liefde. Want ons sien hier hoe Paulus hom oor die arme Onesimus ontferm en vir hom 'n voorspraak word by sy eienaar. Hy tree op asof hyself die oortreding begaan het instede van Onesimus. Hy tree nie op met geweld of met dwang nie, hoewel hy die reg daartoe sou h. Hy doen afstand van sy reg om sodoende by Filemon aan te dring om ook van syne afstand te doen. Soos Christus vir ons gedoen het voor God die Vader, so doen Paulus ook vir Onesimus by Filemon. Want Christus het ook sy reg opgegee en die Vader met liefde en nederigheid oorwin, sodat Hy sy toorn en sy reg moes tersyde stel en ons in genade aanneem, om Christus wil, want so dringend vir ons intree. Want elkeen van ons wat dit so wil glo, is sy Onesimus" (my kursivering, JGB).

2. Johannes Calvyn merk op dat die karakter van Paulus se gees in die Filemonbrief op 'n besondere manier na vore kom. Hy s: "'n mens sal kwalik 'n plek kan kry waarin die lieflikheid van Paulus se gees beter te sien is as in die manier waarop dit in hierdie brief afgebeeld word.

3. Die Filemon brief bevat veel meer as 'n sosiale program. Dit bevat iets wat aan elke sosiale program vooraf moet gaan, wat die sin van allerlei aardse teenstellinge in twyfel trek. Dit is geskryf in die Gees wat die wreld oorwin. Dalk het Filemon en Onesimus voorlopig eienaar en slaaf gebly. Hulle diepste verhouding het egter verander. Hulle het mekaar se broers geword vir ewig (Smelik).

4. Grbe besin oor die etiese reikwydte en die etiese implikasies van 'n mens se verbondenheid aan Jesus Christus onder die titel: "Ontvang jou slaaf soos 'n broer!" Die sensitiewe wyse waarop Paulus 'n moeilike pastorale probleem hanteer, val op. Hy neem Filemon se posisie in die samelewing in ag, maar terselfdertyd oorskry hy tog alle grense tussen klasse in die maatskappy in sy besondere liefde en sorgsaamheid vir Onesimus. Beide perspektiewe word in di briefie verreken.

Paulus appelleer fundamenteel op al die betrokkenes se gemeenskaplike verbondenheid aan Jesus Christus. Die heil in Jesus Christus vorm die uitgangspunt van sy hele betoog. Dt bring 'n totaal nuwe lewenswyse na vore (2Kor 5:17), n nuwe wyse van dink, praat en handel teenoor gelowiges veral, maar ook teenoor alle ander mense (Bomkamm), en dt is eties en ekklesiologies verrykend.

Grbe beklemtoon dat die liefde by Paulus die primre begronding vir die etiek is. Die (agape) liefde is nie slegs 'n menslike kategorie nie maar dit is die eskatologiese hoofbegrip by Paulus. In soverre ons di liefde beoefen en leef, word die eskatologiese (die toekomstige) in ons eie tyd ervaar.

Hierdie liefdesbegrip kom dikwels na vore in Filemon. In vers 1 word Filemon as geliefde persoon geteken; verse 4 en 5 beskryf sy liefde vir al die gelowiges; hy wandel in die liefde en verkwik daardeur die gelowiges (v. 7). By verse 8 en 9 is Paulus se versoek aan Filemon in dieselfde liefde begrond. Di liefde begrond sy gedagtegang as belangrikste motief. Dit wil nie besit nie, maar die ander gelukkig sien. Omdat hy die Christelike liefde voorveronderstel, kan hy van juridiese eise afsien, binne die gemeenskap wat verbonde is aan Jesus Christus.

Mense wat deel kry aan die verlossing, die heil, die vernuwing in Jesus Christus kom staan in nuwe verhoudinge met mekaar. Die implikasies vir die kerk is daarom dat mense onderling vir mekaar daar is. Hulle bid vir mekaar (4-6,22) het 'n liefde en belangstelling in mekaar (1,2,5,7,9,12,16), werk onderling saam met mekaar (1,2,6,13,23,24) en hulle het nou broers en susters van mekaar geword (1,2,7,16,17,20, 23en 24).

Dis 'n nuwe bedeling! Deur die Gees is die veelheid van gelowiges een liggaam. Hier is nie bloot net 'n nuwe etiek te sprake nie, maar 'n nuwe bestaanswyse (vgl. Gal 2:20 en 3:26-29), met nuwe beslissende verhoudinge en gevolge binne die kerk, die gemeente, en die gemeenskap.

Die brief se aanhef (1-3) en Slot (23-25) spreek die hoorders liturgies aan en dit is wesenlik belangrik as ons die brief interpreteer. Dit gaan tussen Filemon en Onesimus nie net om 'n saak tussen 'n baas en 'n wegloopslaaf nie, maar dit gaan dieper om die verhouding tussen twee broers binne 'n familie wat deur Jesus Christus saamgestel is. Juis daarom is dit 'n gemeentesaak!

Die brief se boodskap kan op twee maniere verkeerd interpreteer word. Aan die een kant kan dit bloot verstaan word as 'n verbetering van die status quo. Filemon (die eienaar) en Onesimus (die slaaf) terug bymekaar en hulle toewyding aan die evangelie maak hulle so elkeen 'n beter en toegewyde eienaar en slaaf teenoor mekaar. Aan die ander kant kan n afwysing van die sisteem van slawerny los hanteer word van die eintlike manier waarop die evangelie in Filemon kritiek op die samelewing uitoefen. Want, dis juis die verbondenheid aan Christus en die liefde in die geloofsfamilie wat Paulus laat pleit: "Aanvaar jou slaaf as 'n broer", met daarmee die implikasie dat die sisteem van slawerny in die proses moet ondergaan.

5. Roberts besin spesifiek oor die etiese implikasies van die brief in die sosiale maatskappy. Sy bydrae is getitel: Vryheid, gelykheid, broederskap in die brief aan Filemon die Evangelie as maatskappy-omvormende krag.

In die konteks van destyds was slawearbeid die grondslag van die ekonomie. Tot 'n derde van die bevolking was slawe! Niemand het die afskaffing daarvan ernstig bepleit nie. Niemand het dit as boos teenoor mense beoordeel nie. Tog impliseer die brief aan Filemon 'n fundamentele rigtingwysiging ten opsigte van die basiese instelling teenoor slawerny. Want slawerny het tot die totale verontmensliking van die slawe gelei. Hulle was onvry, sonder enige basiese regte, 'n stuk roerende eiendom waarmee die eienaar kon handel na goeddunke. Sommige se situasie was beter as die van ander. Huisslawe is as n rel op 30 vrygelaat. Ander se situasie was heelwat meer benard. Hulle kon nie vryelik eiendom besit nie. Eienaars het byna volledige beskikking oor die lewe en dood van hulle slawe gehad. Slawe het dikwels probeer ontvlug. Streng maatrels is hierteen ingestel. Polisie-eenhede is georganiseer om weggelooptes op te spoor. Detail beskrywings is van hulle gegee. Swaar en uiterste openbare strawwe het gegeld as hulle teruggevind sou word. Onesimus het die groot gevaar geloop om by sy terugkeer in die openbaar n drag slae te kry. Soms is sulke wegloopslawe selfs in die publiek gebrandmerk of van hulle bene gebreek.

Waarom Onesimus weggeloop het, is nie bekend nie. Dat hy daarmee 'n uiters groot risiko geloop het, is egter duidelik. En Paulus se terugstuur van Onesimus na Filemon was daarom teen die agtergrond van die heersende maatskaplike spelrels 'n ewe groot risiko.

Dis duidelik dat die geloof van mense hulle lewenspraktyk bepaal en dat die kerk se lewenspraktyk deurslaggewend is vir die sukses van sy sending. Om dit ook in die besondere geval Filemon/Onesimus te konkretiseer, is die grootste gedeelte van die brief as 'n tipiese versoek geskryf.

Paulus vra dat twee dinge moet gebeur. Verwelkom Onesimus tuis asof vir my (17) en maak die gastekamer vir my gereed (22) . Die hele betoog en gang van die brief rig hierop as een praktiese saak. En dit op grond van hulle eenderse verbintenis in Christus. Die evangelie verander die verhoudinge van mense radikaal. Dit stig nuwe gemeenskap binne in die ou werklikheid. En, die sending van die kerk word juis hierin sigbaar. Paulus vra eintlik, "bied vir Onesimus die gasvryheid van jou huis aan Filemon, stel die gastekamer tot sy beskikking asof vir my self". Waar so iets ongehoord en ongesiens gebeur, het alles waarlik heeltemal nuut geword.

Paulus gebruik die motief van gasvryheid om hulle nuwe verhouding prakties te vestig. Gasvryheid as die oopmaak van jou huis vir 'n ander, die wyd oopmaak van jou arms om hom of haar te ontvang en tuis te maak, die oopmaak van jou hart, is 'n wonderbaarlike getuienis van die gemeenskapsband wat tussen mense bestaan. Dit word in besonder waar wanneer 'n baas in die Romeinse wreld van die eerste eeu so maak met sy slaaf wat weggeloop het!

Sonder twyfel sou die skynbaar nietige optrede van een individu teenoor n ander 'n nuwe boodskap wees vir die hele kerk van destyds. Maar dit sou sonder twyfel ook die maatskappy in die gang van die tyd radikaal benvloed, want hier word n nuwe bedeling tussen mense gevestig! En dis s ingrypend dat Bruce (1984) oor die implikasies hiervan vir die instituut van slawerny s: What the letter to Filemon does, is to bring the institution into an atmosphere where it could only wilt and die.

6. Jan Botha besin oor die kritiese vraag f Paulus se briefie wel duidelik gevra het dat Onesimus vrygelaat moet word f nie. Hy beroep hom op die bevindinge van die moderne hermeneutiek, linguistiek en literatuur-wetenskap om aan te toon dat die eintlike boodskap nie gevind word in wat geskryf is nie, maar juis tussen die lyne, in die storie agter die storie. Die omstandighede van destyds het Paulus gedwing om nie te eksplisiet te skryf nie en daarom laat hy Filemon met 'n persoonlike keuse. Hy moet sy optrede bepaal in die lig van Paulus se versoek (oproep, pleitrede) om Onesimus aan te neem as 'n broer, as Paulus se eie hart (verse 8-10). Reeds in di lig gesien, kan daar nouliks twyfel bestaan dat Paulus wel verwag het dat Filemon Onesimus moet vrylaat.

Die mees deurslaggewende argument ten gunste van hierdie interpretasie uit die teks self is die vertaling van die Grieks in vers 16. Die 1983 vertalers het die woordjie net ingevoeg voor as slaaf. Dit staan egter nie so in die oorspronklike teks nie. Botha steun die 1933 vertaling wat lui: "nie meer as 'n slaaf nie, maar mr as 'n slaaf". Daarmee word nie f 'n eksplisiete opdrag tot vrylating f 'n kondonering van slawerny gemotiveer nie, Die basiese gerigtheid van die brief aan Filemon gee egter uiteindelik hierin die deurslag, saam met 'n analise van Paulus, Filemon en Onesimus se sosiale rolle teenoor mekaar en binne die gemeente. Dis immers ondenkbaar dat mense in kerklike verhoudinge broers en susters kan wees maar terselfdertyd in wreldse verhoudinge eienaar teenoor slaaf. Filemon se eie eer en geloofwaardigheid as 'n leier en die getuienis van sy huisgemeente het daarom vereis dat hy Onesimus sou moes vrylaat. Of hy dit sou doen of nie, het Paulus egter aan homself oorgelaat om te besluit.

Preekvoorstel

Die begin (1-3) en slot (23-25) kan liturgies ingewerk word by die votum en sengroet. Die res van die inleiding (4-7) sou as n riglyn, as voorbeeld vir die Christelike lewe van lidmate voorgehou kan word indien die wet, skuldbelydenis en geloofsbelydenis aan die begin van die erediens gaan plaasvind.

Die skopus van die brief kan seker in die prediking vanuit verskillende preekhoeke belig word. Sake soos gasvryheid, vryheid as sodanig, die karakter van die Christelike geloofsgemeenskap, ensovoorts sal daarvoor as aanknopingspunt kan geld.

Vir hierdie preekriglyn word die teks vanaf 4-22 saam bedink. Twee sake staan daaroor in die voorafgaande besinning by teks en konteks uit. Enersyds word Paulus se styl en gesindheid besonder duidelik in die Filemon brief geteken. Andersyds word die feitelike inhoud, betekenis en konsekwensies van sy versoek aan Filemon duidelik gemaak. Beide hierdie aspekte behoort in die prediking aandag te kry. As tema vir so n preek word die volgende voorgestel: Hy wat jou slaaf was, is nou jou broer / Sy wat jou slavin was, is nou jou suster.

Die styl en gesindheid waarin Paulus hierdie baie moeilike pastorale en strukturele probleem hanteer, word begrond in sy verhouding met Jesus Christus, die Heilbewerker, ter wille van wie hy n gevangene is. Di verhouding bepaal die aard van al sy ander verhoudinge, sy gesindheid en sy optrede teenoor sy medegelowiges. Sy besondere klem in die brief op die Christelike geloofsgemeenskap, en in besonder op die Christelike liefde spruit juis hieruit voort. En dit is dieselfde verhouding en voortvloeiende Christelike karaktertrekke, soos vergifnis en onverdiende genadebetoon, die afl van sy regte, onvoorwaardelike broeder-/susterskap, onderlinge gemeenskap en sorg, opofferende liefde en gasvryheid, wat hy in sy beroepe op en versoeke by sy geloofsgenoot Filemon self bespeur (jy is dit reeds) en verder ook verwag (tree juis nou so op). Sy styl is nie dwingend nie. Hy dring wel aan, doen n beroep en rig versoeke, maar hy l sy reg om te verwag teenoor Filemon in duidelike taal af (8,9,14). Luther se besondere beskrywing van Paulus se gesindheid in die saak kan hier aangehaal word. Ander gedeeltes uit Paulus se briewe waar hy gelowiges aanmoedig om hulle reg af te l en liewer onreg te lei, kan vrugbaar hierby oordink word (bv. I Kor 6:7en 8).

Die inhoud van sy beroepe en versoeke bou Paulus fundamenteel op die voorafgaande. Sy versoek aan Filemon is duidelik en sonder omhaal dat hy sy eertydse slaaf sal terugverwelkom, mr nou nie meer as n slaaf nie, maar mr as n slaaf, as n broer in die Here! Verduidelik vir die gemeente aan die een kant die aard van slawerny as n sosiaal-maatskaplike orde. Brei uit oor die maatskaplike aandrang daarvop, die wydverspreide maatrels wat ten gunste daarvan in die samelewing gegeld het, die onreg wat dit as sisteem geherberg het en die buitengewone uitdaging wat Paulus se beroep daarom vir beide Filemon en Onesimus ingehou het. Verduidelik dan hoe Paulus die evangelie van genade konkretiseer deur die karaktertrekke van Christenskap in die praktyk van die verhouding tussen Filemon en Onesimus uit te spel, tot op di punt waar dit duidelik is dat ware Christelike gemeenskap en gasvryheid, wat uit die liefde van Christus ontspring, beteken dat Onesimus in die gastekamer terugverwelkom word, nie meer as n slaaf nie, maar nou mr as n slaaf, as n broer in die Here!

Die uitdaging vir elke prediker is om die voorafgaande eietyds te kontekstualiseer. Weliswaar versigtig, want die situasie van die eerste lesers en di van vandag kan nie sondermeer reglynig verbind word nie. Mr, waar onreg in die sosiale strukture van ons dag tussen gelowiges, binne en buite die gemeente na vore kom, is dit die plig van elke prediker om die lig van die Evangeliewoord daarop te laat val. Daarvoor bied Paulus se gesindheid en styl as boodskapper n noodsaaklike en helder riglyn en korrektief. So ook sy duidelike belyning van die evangelie se eise teenoor die bestaande onreg en net s ook sy oproep aan Filemon as n medegelowige om n duidelike keuse te maak vir die radikale ander weg wat die evangelie van Jesus Christus van hom as n onderskrywer daarvan vra. Ten slotte: soos vir Paulus, Filemon en Onesimus geld die goeie nuus van Jesus se heerskappy ook daagliks as die begronding vir ons elkeen se persoonlike en gemeenskaplike lewenskeuses en lewenswyse: Gister n wegloopslaaf, vandag die Koning se broer en suster.

 

Bibliografie

Kommentare

EL Smelik (PNT); C Bouma (KV); JH Roberts (KNT)

Artikels

J Botha in WTL lll,3 baldsy 271 ev; P.J. Grbe in Teologie in Konteks, bladsy 427 ev (JHRoberts e.a. redakteurs), Halfway House: Orion; J H Roberts in Scriptura, Spesiale uitgawe S9a, Geloof en opdrag- Perspektiewe op die etiek in die Nuwe Testament. bladsy 241 ev. (BC Lategan redakteur). JDM Derret, The function of the epistle to Philemon, in ZNW 79,63-91. Die belydenis van Belhar 1986, Artikel 3 oor geregtigheid.