14 April 2002

Derde Sondag in Paastyd

LITURGIESE VOORSTEL

INLEIDING

Vers 36 van die fokusteks lui soos volg:

"Die hele Israel moet nou vas en seker weet: God het hierdie Jesus, wat julle gekruisig het, Here en Christus

gemaak!"

Dat Jesus Here en Christus is, is deur die opstanding bewys. Hy, die opgestane Here Jesus, heers met reg oor die

dood én die lewe. Hierdie wete gee ons hoop en rig ons hele lewe. Hieraan wil die liturgievoorstel wat volg

uitdrukking gee.

GOD VERGADER ONS VOOR HOM

Toetrede

Indien die gemeente oor ’n koor beskik, kan die koor gevra word om ’n Paaslied te sing wat aan die gemeente

bekend is (bv Ges 142, 147 of 155), met die gemeente wat moontlik ’n laaste strofe saamsing. ’n CD-snit met

Paasmusiek sou andersins ook goed gebruik kon word. Lied 414 van die nuwe Liedboek op die begeleidingsdisket

wat verlede jaar aan gemeentes gestuur is, is ook geskik om voor te speel.

Votum

Die votum wat by Paasfees gebruik is, is uiters geskik om vandag te gebruik, in die lig van die inleiding. Indien iets

anders verkies word, kan die volgende oorweeg word:

mense wat aan die einde van hulle kragte gekom het. Toe ons op ons swakste was, het Hy ons

gehelp. Daarom kan ons sê:

Seëngroet

God ons Vader en die Here Jesus Christus gee aan julle almal genade en vrede.

Lof en aanbidding

Psalm 116:1, 2, 3; Lied 419.

God se tien gebooie in eietydse gewaad

Die liturg lees die volgende:

Ek is die Here, jou God.

Jesus het jou deur sy kruis en opstanding vrygemaak van die slawerny van sonde. Daarom behoort jy aan My.

Lei daarom ’n lewe van dankbaarheid wat wys dat jy vrygemaak is.

1. Moenie by ander gode steun soek nie. Hulle laat jou vroeër of later in die steek.

2. Ek is altyd by jou teenwoordig. Daarom hoef jy nie allerlei stom beelde te maak om My teenwoordig te

probeer maak nie.

3. Moenie My beledig deur jou goddelose óf vrome gevloek nie.

4. Maak van Sondag ’n mooi en rustige dag. Die Here het op dié dag opgestaan.

5. Hou jou pa en ma se naam hoog. Hulle sal hulleself te kort doen ter wille van jou.

6. Respekteer ander mense lewe. Hulle het dit immers van My ontvang.

7. As jy getroud is, moet jy getrou bly aan jou man of vrou. Veg vir die geluk van jou lewensmaat.

8. Moenie vat wat aan iemand anders behoort nie.

9. Deur die woorde wat jy gebruik – in die openbaar of in die geheim – kan jy jou medemens maak of breek.

10. Moenie jaloers wees op die geluk en voorspoed van ander nie.

Skuldbelydenis en verootmoediging

Daar is nou vrede tussen Hom en ons. Dit is natuurlik alles te danke aan ons Here Jesus Christus.

Hy het gesorg dat ons in ’n splinternuwe verhouding met God staan. Christus het die deur van God

se genade wawyd oopgemaak vir ons. Nou kan ons feesvier. Ons weet immers dat daar ook vir

ons plek in God se nuwe wêreld is.

Belydenis van geloof

DIENS VAN DIE WOORD

Epiklese: om die opening van die Woord

Ons Vader, U het vir ons Jesus gestuur. Die brood wat uit die hemel kom en die water wat ons geestelik heeltemal

versadig. Gee ons asseblief vandag van dié voedsel uit u Woord, sodat ons nooit weer geestelik honger en dors

word nie. Amen.

Skriflesing en Woordbediening

Lukas 24:13-35 en Handelinge 2:4a, 36-41.

DIENS VAN DIE TAFEL

Nagmaalviering

Voorbidding en danksegging

Offergawes

UITSENDING

Antwoordlied

Psalm 116:7, 8, 9, 10.

Seën

Julle is nie met verganklike middele soos silwer of goud losgekoop nie. Julle is losgekoop met die kosbare bloed

van Christus. Deur Hom glo julle in God wat Hom uit die dood opgewek en aan Hom heerlikheid gegee het. Daarom

is julle geloof en hoop op God gerig.

Tema

Mense wat die opstanding in hulle verbeelding kan sien, is bereid om hulle verbeeldinglose lewe agter te laat en ’n

keuse te maak vir ’n nuwe soort lewe.

Teks

Dit is nie sonder rede nie dat die Skriflesing verse 14a en 36 insluit. Die gebeure van verse 37-41 sal mank gaan

aan diepte en betekenis as dit nie as reaksie op die voorafgaande toespraak van Petrus gelees word nie. Aan die

ander kant moet die prediker seker maak dat die fokus in die prediking wel val op die derde deel van Petrus se

toespraak, die paranetiese (voorskriftelike) oproep.

Dit is duidelik dat Petrus in sy Pinksterdagtoespraak besonder klem lê op die eindtydbeloftes wat die een ná die

ander in vervulling kom. Soos die profete voorspel het, het die "laaste dae" (v 17) aangebreek met die koms van

Jesus as die Christus. Vir die hoorders wat iets begin verstaan het van die nuwe era wat aan die realiseer was, het

die lewe ’n nuwe dringendheid verkry en bekering was die aangewese manier om hierop te reageer. Tog moet ons

nie in Petrus se oproep tot bekering ’n oorspanne toekomsverwagting inlees nie (vgl Schalk van Wyk). Dit was nie

omdat die geskiedenis nou ten einde geloop het dat die eerste Christene so dringend opgetree het nie. Dit was

eerder die beloftes wat met Jesus se dood en opstanding in vervulling gegaan het en waarvan die Gees wat

uitgestort is op Jesus se volgelinge, die eerste teken was.

In hierdie opspraakwekkende gebeure funksioneer vers 36 as die samevattende tese van Petrus se toespraak.

Wanneer Petrus verduidelik dat die opstandingsgebeure ’n hoogtepunt bereik in die verhoging van Jesus en

derhalwe aan Hom die mag en eer verseker om die Heilige Gees uit te stort, is hy terug by die aanvanklike

motivering vir sy toespraak. Dit is op hierdie punt van Petrus se vertelling dat die gehoor onvermydelik voor ’n besluit

te staan kom. Die reaksie van die gehoor en die paranetiese oproep tot bekering in verse 37-41 volg daarom

noodwendig op Petrus se stelling dat Jesus van Nasaret die Heer en Messias is. Dit is om dieselfde rede dat Jesus

die Heer en die Christus gemaak is, dat Petrus die belangstellendes in sy Naam vergifnis van sonde sowel as die

gawe van die Heilige Gees kan verseker (v 38).

Indien ons na van die ander toesprake in Handelinge kyk, lyk dit asof Lukas die opstandingsgebeure juis op só ’n

manier in die kern van apostelgetuienisse stel dat dit ’n appèl maak op die hoorders, by hulle ’n besluit afdwing en

’n oproep word om te verander. Sodoende word hierdie paranetiese oproepe telkens die "eintlike" doel van die

Handelingetoesprake oor Jesus as die opgestane Christus. Die inhoud van die oproepe is telkens "word behou" (v

bly dus nie net by verduidelikings nie, maar word ook ’n oproep om redding.

Wanneer Petrus die hoorders oproep tot bekering en behoud, mag dit wees dat Lukas hier dink aan die hoorders

wat inwoners van Jerusalem was en daarom skuld gedra het aan Jesus se dood. Wanneer God dan kies om Jesus

te verhoog, lê dit terselfdertyd die dieptepunt van die Jode se sonde, hulle verwerping van God se Seun en hulle

keuse vir die Messias bloot.

Die noem van die getal van 3 000 nuwe bekeerlinge is kenmerkend van Lukas se manier om aan te dui hoe die

Gees vanaf Pinksterdag die krag wat daar in die opstanding van Jesus Christus losgekom het, in die lewe van

gewone mense laat deurbreek. In ons fokusverhaal gaan dit oor die Jode in Jerusalem. Later sal Lukas al hoe meer

verhale insluit wat vertel van sosiaal verwerptes, uitlanders, buitelandse weermagoffisiere, kerkhaters en ander

heidene wat ook die opstandingskrag van die Gees leer ken.

Konteks

Petrus se oproep tot bekering en doop behoort nie vreemd vir die hoorders te geklink het nie. Johannes die Doper

se optrede was onder dié predikers wat bekend was vir sulke bekeringsdope in Judaïsme (vgl Mark 1:4). Jesus self

het ook mense daartoe opgeroep (4:17). Die oproep tot bekering was ’n integrale deel van die aankondiging van

die goeie nuus (vgl Hand 3:19; 8:22; 17:30; 20:21; 26:20).

Wanneer die doop hier genoem word, is dit die eerste keer dat ons kennismaak met die praktyk van die Christelike

doop. Die vanselfsprekende manier waarop Petrus dit sonder verduideliking aan die gehoor stel (en Lukas aan

latere lesers), laat sommige navorsers twyfel oor die egtheid van die teks. Dit is egter goed om in gedagte te hou

dat ook die dooppraktyk nie vreemd of nuut in die Judaïsme was nie. Hier op Pinksterdag was die doop die uiterlike

teken van bekering. In Handelinge word die doop deurgaans verbind aan sondevergifnis en die ontvangs van die

Gees as gawe (vgl 18:25; 19:3 ev).

PREEKSTUDIE - HANDELINGE 2:14a, 36-41

Petrus beklemtoon egter dat hierdie doop op Pinksterdag in die Naam van Jesus Christus geskied. Dit dui op die

nuwe vorm van gesag waaronder die nuwe gelowiges nou gaan leef. Die noem van die Naam om eiendomsreg aan

te dui, sluit aan by die Ou-Testamentiese gebruik van ’n naam. Die andersheid van die kerk se doop lê dus nie in

die vorm of uitdrukking van die ritueel nie, maar in die spesifieke Naam van Jesus Christus.

Vir ons kerkvader Calvyn was Petrus se appèl in vers 38 min of meer die samevatting van die hele evangelie. Vir

Calvyn was die krag van die Heilige Gees nie net in die wonder van verskillende tale wat op Pinksterdag gepraat is

nie, maar ook in die verandering wat gekom het in die lewe van mense wat na die verkondiging geluister het.

Met die twee gewilde trefwoorde, "doop" en "bekering", baie prominent in hierdie week se fokusteks, sou ’n prediker

sekerlik verlei kon voel om by een van hierdie twee begrippe as temas aan te sluit. Adrio König se bespreking van

vraag is egter of sowel die doop as bekering as afsonderlike temas reg laat geskied aan Lukas se beskrywing van

die voortgaande ontwikkeling wat begin in die Paas- en Pinkstergebeure en neerslag vind in die nuwe

geloofsgemeenskap van die kerk. Teen die gevaar in om ’n enkele begrip te oorlaai, wil Schalk van Wyk bekering

wat Jesus gekruisig het, nou anders oor Hom moet begin dink.

Heelwat navorsers het hulle uitgelaat oor die vraag of Petrus, wanneer hy ook melding maak van die belofte "vir

almal wat daar ver is ...", die Jode in diaspora in gedagte het en of hy alreeds die heidene in die oog het. Alhoewel

sommige reeds wil inlees dat die heidene hierby inbegrepe is, maak Pieter de Villiers ’n goeie saak daarvoor uit dat

Lukas hier die inwoners, sowel as die diaspora-Jode wat na Jerusalem teruggekeer het, in gedagte het. Ook

wanneer Petrus verwys na die "ontaarde mense" (v 40) maak dit meer sin om dit te verstaan teen die Joods-

Jerusalemse agtergrond. Eerder as om te dink aan al die verlore sondaars van die wêreld verwys Petrus

waarskynlik na die Jode wat Jesus Christus gekruisig het (v 36). Hulle het die Messias verwerp en die enigste

manier om God se oordeel te ontkom, is om gered te word, behoue te bly – om Jesus as Messias in bekering en

doop te aanvaar.

Die noukeurigheid waarmee Lukas die rol en bydraes van die apostels en ander gelowiges beskryf in die

verskillende bekeringsverhale in Handelinge onderstreep die sleutelfunksie van die getuienis van mense. Die

mensgetuies word die onmisbare draer van die heilsgebeure in Jesus Christus. En so word die kerk in die

Apostoliese Geloofsbelydenis as eerste werk van die Heilige Gees bely.

uitgaan van veral die woorde in vers 24, sou dit enige prediker goed doen om kennis te neem van die manier waarop

hy op ’n aktuele manier Jesus Christus vandag nog steeds as die enigste moontlikheid van werklike lewe verkondig.

Hierteenoor word alle ander vorme van soeke na behoud, lewe, geluk en sekuriteit afgewys as niks anders nie as

’n lewe in die mag van die dood.

Op sy beurt waarsku Schalk van Wyk predikers om nie die teks reglynig op hulle gemeentes van toepassing te maak

nie. "In die teks word mense aangespreek voordat hulle gemeentelede geword het – ons preek vir mense wat reeds

gemeentelede is, reeds gedoop is." Hy stel voor dat ons eerder met die teks "doen wat die dissipels gedoen het toe

baie goeie voorbeeld van ’n preek wat presies dít wil doen.

Myns insiens behoort ’n preek wel die onherhaalbaarheid van die Pinksterdag as spesiale, eenmalige gebeure te

respekteer. Aan die ander kant wil ek ook nie die hele vraag na die entoesiastiese gehoorsaamheid van die skare

ignoreer nie. Hierin wil ek vir Fanie Herholdt volg wat aandui hoe Lukas van die gebeure in vroeë kerk vertel, juis

sodat ons dit later sal lees en daardeur net so opgewonde kan raak oor die evangelie van Jesus Christus en ook

op die punt kom om te sê: Ons wil ook! Ek wil glo dat daar tog ’n leidraad of twee oor gehoorsaamheid vir die kerk

in hierdie gebeure op te tel is.

Preekvoorstel

Die preekvoorstel wat volg, is miskien meer hermeneuties as homileties van aard en kan daarom nie net so gepreek

word nie. Dit is egter ’n poging om gedagteprikkels te wees met die oog op ’n preek.

By elke dominee of pastor wat preek, bly dit ’n diep begeerte om só te kan preek dat die mense agterna nie oor

Saterdagmiddag se rugby of die billikste selfoontariewe sal gesels nie, maar sal vra: "Wat moet ons doen? Wat

verwag God van ons? Hoe kan ons meer gehoorsaam wees?" Uiteindelik is dít die soort storie wat nie net elke

prediker nie maar ook elke lidmaat graag vertel oor die kerk. Die verhale van mense wat verander het. Mense wat

’n nuwe lewe leer ken het.

Wanneer ons dan die vraag ernstig vra – hoe klink ’n preek wat mense tot bekering bring? – wat sou ons sê? Dis

net die oorselfversekerdes onder ons wat ’n vinnige en eenvoudige antwoord hierop sal waag. Vir die ander van ons

kan dit dalk goed wees om ’n oomblik te huiwer. Walter Brueggemann (1989:84-90) merk op dat hy in sy

hoedanigheid as dosent tydens die opleiding van voornemende predikers na ’n magdom preke luister. Dié preke

probeer almal om mense sover te kry om na God se stem te luister. Dit is opvallend hoeveel van die preke God se

stem in terme van ’n klomp "moets en moenies" beskryf. Al wat dit egter regkry, is om ’n soort weerstand in hom op

te bou, sê Brueggemann. Wat hy as luisteraar nodig het, is nie meer advies nie, maar energie; nie meer informasie

nie, maar waagmoed en vrymoedigheid om te kan leef uit dít wat hy alreeds in die evangelie ontvang het.

Brueggemann verwys na Paul Ricoeur wanneer hy die punt maak dat gehoorsaamheid die gevolg is van verbeelding

("obedience follows imagination"). As ons prediking mense se lewens moet raak, moet ons prediking oop

wees vir die alternatiewe toekoms wat die evangelie in die vooruitsig stel, oop om die wêreld en onsself in die lig

van die kruis en die opstanding te sien.

Wanneer Petrus opstaan saam met die ander elf wat die nuwe koninkryk reeds gesien en ervaar het, vertel hy die

omstanders van hierdie nuwe tyd wat aangebreek het. Petrus interpreteer vir hulle die geskiedenis en toekoms.

Teen die agtergrond van die opstandings- en Pinkstergebeure het die lewe nuwe hoop gekry. Met die opstanding is

hierdie Jesus, wat eers verwerp is, aangewys as die eintlike Here en eintlike Christus (v 36). Mense in afwagting

op ’n Messias hoor dat Hy hier is. Mense sonder God kry die Gees as gawe. Jongmense en oumense, mans en

vroue, elkeen wat verlang na die koms van die Here, "sien" die uitkoms. Vir Joodse gelowiges kon dit net een ding

beteken: Die diep verlange dat die wanbalanse in hierdie lewe herstel sal word, gaan in vervulling. Die profetiese

hoop beskaam nie dat ’n leeu en ’n bees bymekaar lê (Jes 11), dat swaarde ploegskare en spiese snoeiskêre word

(Miga 4), dat ’n nuwe verbond tot stand kom waar almal die Tora ken en vergifnis ontvang (Jer 31), dat ’n nuwe

skaapwagter koning word en regverdig regeer (Eseg 34), dat geplant en gebou en die opbrengs geniet word (Jes

65). Dít is wat God belowe het en dit is waarna Israel al die eeue verlang – die herstel van die wanbalanse in die

wêreld. (Vgl die manier waarop die eerste gemeente hulle alledaagse lewe inrig in die beloftevolle teenwoordigheid

van die Gees.) Dít is wat Petrus raaksien en ervaar en dít is waaroor hy praat.

En die hoorders wat net Jerusalem se donkieverkeer, buitelandse soldateskoene, korrupte staatsamptenare en

futlose tempeladministrasie ken, begin geleidelik bewus word van ’n ander werklikheid, ’n alternatiewe soort lewe,

’n koninkryk van die Gees. Die hoorders se verbeelding word aangegryp deur ’n man met die Naam Jesus van

Nasaret. Iemand wat kort tevore nog daar in Jerusalem was en nou die Here en die Christus genoem word. ’n

Gekruisigde wat lewe!

Vir Petrus en die ander in die kerk word Pinksterdag ’n geloofservaring: Die wêreld en al sy bronne, die geskiedenis

en al sy gawes, die lewe met al sy vreugdes en hartseer, is God s’n. En in Jesus Christus en die uitstorting van sy

Gees het God geweier om Hom uit te hou uit die gang van die geskiedenis. Dit is die belofte wat elke gelowige

ontvang in die sakrament van die doop (v 38). Die belofte dat God nooit sy oorspronklike plan met die wêreld sal

laat vaar nie. Ook nie met die sondaarmense van hierdie wêreld nie (v 39). Die doop maak ons oë oop om helder

te kan sien dat die wêreld, ten spyte van mislukking en vernietiging, veilig in God se beloftes is.

Dit is wat 3 000 hoorders sien. Dit is wat hulle opgewonde maak. Hulle sien mense, gewone mense, Jerusaleminwoners

en Galileabesoekers wat anders geword het. Mense wat leef in die kragveld van die Gees van hierdie

gekruisigde Man van Nasaret. Mense wat leef met die oortuiging dat hulle vergeefdes is. Mense wat beloftes glo

wat geld vir hulle en hulle kinders en vir nog baie ander mense (v 39). En wanneer hulle dít sien, die nuwe moontlikheid,

die nuwe werklikheid, beweeg hulle paradigma spontaan. Dan beweeg hulle spontaan in die verandering in

en is bekering vanselfsprekend. Dan is die doop die inlywing in hierdie nuwe soort lewe in die Gees van Christus.

Die nuutgedooptes is steeds inwoners in dieselfde Jerusalem, steeds uitgelewer aan dieselfde Romeinse staatsdiens,

ervaar steeds ekonomiese druk – maar hulle het gekies om te begin leef volgens die waardes van die nuwe

koninkryk. Die Gees maak van hulle mense wat hulle nie voorheen was nie – toegewydes, meelewendes, mense

wat saam eet en saam aanbid, mense met nuwe moontlikhede.

Iets van hierdie nuwe uitsig wat mense in beweging bring, word geïllustreer in Tony Campolo se bekende storie oor

die "preekkompetisie" in sy tuisgemeente. Tony vertel dat hy dié dag na sy mening en die gemeente se hoorbare

reaksie glad nie sleg gevaar het nie. Die gehoor het hom behoorlik gedra met hulle "Preach, brother, preach!"-

opmerkings tussendeur. Die vroue se hande was gedurig in die lug met "Well ... Well!" Nadat Tony gaan sit en die

volgende prediker sukkelend hoor wegtrek het, was hy oortuig dat die kompetisie van die dag reeds beklink is. Die

gemeente het die ouerige prediker ’n indikasie begin gee deur saggies onderlangs te mompel: "Help him, Jesus,

help him, Jesus!"

Die gebrom het egter nie lank geduur nie. Op ’n punt sê die ouerige prediker afgemete: "Today is Friday, but Sunday

is comin’!" Die gemeente het begin stil word. En toe die man voortgaan en sê: "Dit was Vrydag ... Dit was Vrydag

en my Jesus het vir dood gehang aan ’n stuk hout – but that was Friday, and Sunday is comin’!" roep een van die

diakens uit: "Preach, brother, preach!"

Dit was ál wat die ouerige prediker nodig gehad het. Hy het effens harder en duideliker probeer: "Dit was Vrydag en

Maria het hartverskeurend gehuil. Die dissipels het in alle rigtings aan die hardloop gegaan, soos skape sonder ’n

herder. But that was Friday, and Sunday is comin’!" Die gemeente het die boodskap begin kry. Die vroue het hulle

hande stadig begin wuif: "Well ... well." Die mans het hom saggies aangemoedig: "Preach, brother, preach!" Die

prediker het sy volume verdubbel: "Dit was Vrydag. Die siniese toeskouers het na die wêreld gekyk en gesê: Soos

dinge in die verlede was, so sal dit in die toekoms ook wees. Jy kan niks verander in hierdie lewe nie. Maar daardie

siniese toeskouers het nie geweet dat dit maar net Vrydag was nie. Sunday is comin’!

"Dit was Vrydag, en op Vrydag het Pilatus gedink dat hy sy hande skoon kon was van sy verantwoordelikhede. Die

Fariseërs het gelag en mekaar in die ribbes gepomp en gedink dat hulle weer in beheer van sake was. Maar hulle

het nie geweet dat dit maar net Vrydag was nie. Sunday is comin’!"

Die prediker het hierdie een frase ’n halfuur lank volgehou. Later het dit ’n uur geword. ’n Uur en ’n kwart. ’n Volle

uur en ’n half. Oor en oor. Die gemeente was op hulle voete. Die hande het gewuif. Stemme het uitgeroep: "Preach,

brother, preach!" Die man het net volgehou: "It’s Friday, but Sunday is comin’! It’s Friday, but Sunday is comin’! It’s

Friday, but Sunday is comin’!" Teen die einde was sy preek slegs twee woorde lank: "It’s Friday!" Want die gemeente

het daarop met een stem teruggeskree: "BUT SUNDAY IS COMIN’!"

Dit was Vrydag in Suid-Afrika. Om ons was daar snikke en sugte. In ons was vrees en wanhoop. Maar dit was

Vrydag. Sondag is aan die kom! Die Here het opgestaan en sy Gees is in ons. Laat ons leef soos Pinkstermense.

Bibliografie