23 MEI 2004

SEWENDE SONDAG VAN PAASTYD

LITURGIESE VOORSTEL

Hierdie liturgiese voorstel behoort in samehang met die basisliturgie vir Paastyd gebruik te word.

Fokusteks: Johannes 17:20-26

Ander tekste: Handelinge 16:16-34; Psalm 97; Openbaring 22:12-17

Inleiding

Jesus se gebed vir sy dissipels bring die sentrale tema van eenheid in die kerk na vore. Hierdie eenheid het n missionêre gerigtheid, aangesien dit n eenheid ter wille van die wêreld is. Eenheid sodat die wêreld kan glo. Exaudi vir die benaming vir dié Sondag sien die basisliturgie vir Paastyd.

God versamel ons voor Hom

Aanvangswoord

Luister tog na my, Here, as ek roep ...

Seëngroet

Sien die basisliturgie.

Loflied

Lied 417; 411/NSG 27;112

Paaskers

Die Paaskers word aangesteek terwyl Openbaring 22:16 en17 gelees word.

Diens van die Woord

Gebed by die opening van die Woord

Here onse God, deur Jesus Christus u Seun, rig ons nou ons harte en gedagtes op U, en wil ons U verheerlik deur ons aanbidding. U is die enigste ware God, en om U te ken is die ewige lewe. Ons wat aan U behoort bid, dat U ons nou sal lei in die woorde van u waarheid sodat ons aan U toegewy sal wees.

Skriflesing

Johannes 17:20-26

Voorbidding

Diens van die tafel

Tafelgebed

Here, ons God, ons loof U as Skepper van hemel en aarde.

Ons dank U vir die koringare uit die grond wat gemaal is tot hierdie brood,

Vir die druiwetrosse wat saamgepers is tot hierdie wyn.

Ons loof U want U is die Gewer van alle goeie gawes.

Ons loof U want U is die lig, en daar is geen duisternis in U nie.

Here Jesus, dankie dat U al ons luide en stille noodkrete hoor;

Dankie vir u ontferming.

Staan asseblief by elkeen van ons stil

En doen vir ons wat ons uit ons harte van U vra.

Here, ons bid in die besonder vir die hereniging van u kerk op aarde:

"Soos wat hierdie gebreekte brood oor die berge gesaai was

maar saamgebring is en een brood geword het, laat so ook u kerk

uit vier uithoeke van die aarde saamgebring word in u koninkryk,

want aan U kom toe die heerlikheid en die krag deur Jesus Christus

tot in ewigheid. Didache 9:4

Antwoord

Lied 478:1, 2/NSG 379

uitsending

Slotsang

Lied 417/NSG 27

Seën

Sang

Lied 317 /NSG 355/356 of "Amen" (Kies enige van Lied 312-315.)

 

PREEKSTUDIE - JOHANNES 17:20-26

Tema

Jesus bid tot sy Vader dat sy dissipels en daarna sy kerk één sal wees soos wat Hy en die Vader een is. Aan hierdie eenheid sou die wêreld kon weet dat hulle aan Hom behoort.

Teks

Die perikoop vir dié Sondag is een van die bekendstes in die gesprek rondom die eenheid van die kerk. Daarom is dit ook nie n verrassing nie dat die teksgedeelte twee keer aan die orde kom in die Woord teen die lig: Riglyne vir prediking oor die eenheid van die kerk (Müller 1997; Botman 1997; vgl. ook Burger 1997). Daarbenewens is die perikoop ook al behandel in die bundel met Riglyne vir nagmaalsprediking (Burger 1982). Hierdie drie preeksketse bied uiters waardevolle leeswerk oor die gedeelte.

Eksegete is dit met mekaar eens dat hoofstuk 17 die hoogtepunt, wentelpunt, klimaks (Schnackenburg) van die Johannesevangelie is. Jan du Rand praat van n klimaksposisie met skarnierfunksie. Johannes 1-12 bevat die sogenaamde "boek van tekens" en daarna volg in hoofstuk 13-16 Jesus se afskeidsgesprekke met sy dissipels wat uitloop op sy gebed in hoofstuk 17. Hierna kry ons in Johannes 18-21 die verhaal van Jesus se lyding, sterwe, opstanding en verskyning.

Wat in hierdie "keerpunt"-hoofstuk aan die orde kom, is dus nie maar toevallig nie en sal ook nie n relatief onbelangrike saak wees vir die toekoms van die kerk nie. Daarom is sy volgelinge se eenheid met Hom en met mekaar van die allergrootste belang vir die wese van die kerk in die toekoms. Daaraan sal die kerk uitkenbaar wees.

Johannes 17 vertoon n fyn uitgewerkte struktuur en logiese opbou (Van der Watt). Die hoofstuk is al op verskillende maniere onderverdeel. Schnackenburg se indeling lyk só:

1-5 Jesus se bede vir sy eie verheerliking sodat Hy ewige lewe vir mense kan moontlik maak

6-11a Die rede vir Jesus se versoek met betrekking tot sy dissipels

11b-16 Jesus se bede dat sy dissipels in God bewaar en van die Bose weerhou sal word

17-19 Jesus se bede dat die dissipels geheilig sal word in die waarheid

20-23 Jesus se gebed om die eenheid van alle gelowiges

24-26 Die vervulling (voleinding) van alle gelowiges.

Konteks

Du Rand beskryf die Johannese gemeenskap waaruit dié gedeelte gegroei het, as n krisisgemeenskap. Hy verduidelik dat hulle konflik met die Judaïsme beleef het as gevolg van die verbanning van Christene uit die sinagoges; dat hulle afstand teenoor die wêreld ervaar het as gevolg van haat en provokasie; dat hulle onseker was oor skakeling met ander Christelike gemeenskappe; leerstellige worsteling gehad het oor die identiteit van Jesus, en gesukkel het met die uitleef van die liefdestyl in die gemeenskap. Daar is nie twyfel nie dat Jesus se bede in dié verse, direk in die kol was vir die Johannesgemeenskap. Vir `n "krisis-gemeenskap" midde-in verskillende konflikte, was n gebed om "eenwees" noodsaaklik.

Dit is nie nodig om gedwonge spronge te maak om vanaf die krisisgemeenskap wat Johannes se konteks gevorm het, by die krisisgemeenskap uit te kom wat Sondag na Sondag voor die prediker sit nie. Net soos die gemeente van destyds beleef gelowiges vandag ook oorgange, identiteitskrisisse. Verdeeldheid is wesenlik deel van die kerk en gemeenskap in die Suid-Afrikaanse samelewing. Die kerk se geloofwaardigheid is aan die begin van die 21e eeu grotendeels in die gedrang. Annes Nel verwys na die ontstellende uitspraak van n Hollandse skrywer dat al meer mense die kerk verlaat op soek na God. Hoe, wil ons vra, is dit moontlik? God is tog in die kerk aanwesig. Die vraag is of die kerklike gemeenskap God se teenwoordigheid sigbaar maak vir die wêreld daarbuite.

Daar is n gevaar om die bede om eenheid dadelik op n horisontale vlak te verstaan. Daarmee word die praktyk van die teologie losgemaak. Die eenheid van die kerk rus in die eenheid van Jesus Christus met sy Vader. Schnackenburg skryf hieroor baie treffend: "Even the manner in which this unity is described is extremely remarkable: it is to be a unity of the kind that exists between the Father and Jesus himself, a community with the Father and the Son and an inclusion in the unity of God and Jesus." Hierdie belangrike basis vir kerkeenheid moet deur die prediker gekommunikeer word, anders kan die argumentasie maklik net in politieke redenasie verval.

Coenie Burger sluit by Ernst Käsemann se standpunte oor Johannes 17 aan, met twee belangrike gevolgtrekkings. Enersyds dat alles wat ons van God kan en moet weet, sigbaar geword het in Jesus. Andersyds dat ons in Jesus te doen het met God self! Jesus se uitspraak in die bekende Johannes 14:6 bevestig dit: "Ek is die weg en die waarheid en die lewe. Niemand kom na die Vader toe behalwe deur My nie." Daarin lê die hart van kerkwees; dat ons in Christus bly en Hy in ons. Net Hy kan die pad aandui in enige poging tot kerkeenheid en liefdevolle uitreiking na mekaar toe.

Preekvoorstel

Jesus se sogenaamde hoëpriesterlike gebed in Johannes 17 is beslis een van die mees geliefde en gelese hoofstukke in die Bybel. Daar word van die piëtis Jakob Spener gesê dat hy die aand voor sy dood die hoofstuk drie keer laat voorlees het. Dit is egter ook n hoofstuk in die Bybel wat deur al die jare tot kontroversie by hoorders gelei het, juis vanweë die spesifieke inhoud van Jesus se gebed in die gedeelte.

Oral waar die Christelike geloof nog sy merk gelaat het in die wêreldgeskiedenis, was daar verdeeldheid van een of ander aard. Van die bloedigste oorloë is op godsdienstige gronde geveg. Daarom sal n gebed om eenheid onder gelowiges onmiddellik lei tot vrae oor hoe hierdie eenheid moet lyk en op wie se voorwaardes dit moet geskied. In ons eie land het ons n baie tragiese pad rondom kerkeenheid geloop. Elkeen van die kerklike groeperings wat na Afrika gekom het om sendingwerk te doen, het n bepaalde spoor agtergelaat. Kulturele verskille het uiteindelik hulle pad tot binne-in kerklike strukture gevind.

Maar, soos Russel Botman tereg beklemtoon, is dit vir die wêreld buite die kerk n geval van "Sien is glo". Die wêreld kan net glo wat hulle by die kerk sien. Daarom kan die kerk nie dink om weg te kom met die verskoning van die sogenaamde "onsigbare kerkeenheid" nie. Daarvoor is Jesus se gebed in Johannes 17 net té duidelik dat die kerk één sal wees sodat die wêreld kan sien (24), glo (21), weet (23). Hulle kan net sien as die kerk sigbaar een is.

Wanneer ons so ver kom om hand in eie boesem te steek en selfondersoek doen ten opsigte van ons eie verdeeldheid, sal ons dit op verskillende vlakke moet doen. Dit gaan oor gesindhede binne ons eie gemeente en miskien wyk. Is daar mense wat ek nie kan verdra nie en daarom dien ek nie in die kerkraad nie, of gee ek nie dankoffer nie, of neem ek nie aan die nagmaal deel nie? Daar is selfs mense wat heel vroom meen dat hulle liewer nie aan die nagmaal deelneem nie, omdat hulle hierdie vete met n broer of suster het. Intussen doen hulle ook niks om die saak op te klaar nie. Die nagmaal moet ons juis so ver bring om eenheid tussen medegelowiges te bewerk. Coenie Burger skryf treffend hieroor: "Ons glo egter dat daar n sinvoller alternatief is: dat ons ons skuld voor die Here aanvaar, ons onvermoë en radeloosheid bely en die nagmaal gebruik as n gebed om die eenheid van die kerk."

Die gevegte wat dikwels tussen predikante woed, doen onberekenbare skade aan die liggaam van die Here. In sy onlangse boek oor die redes waarom mense kies om God buite die kerk te soek, voer Annes Nel aan dat dit een van die belangrikste oorsake is vanmense se onvergenoegdheid met die kerk. As predikante mekaar nie kan vind nie, watter kans het die res van ons, voel mense.

Daarom moet die eenheid al wyer kring. In ons land is daar soveel voorbeelde van kerklike verdeeldheid dat ons ons kop in skaamte moet laat hang, sommige langs kleurgrense, ander op taalgronde of om politieke redes, baie sommer net op grond van persoonlike smaak. Die sagter grense in die NG Kerk het boonop dit vir my moontlik gemaak om my gemeente te kies soos wat dit my smaak pas, en in die proses word gemeentes en predikante dikwels teen mekaar afgespeel. Hierdie teksgedeelte mag nie maar net wollerig in die lug bly hang nie. Russel Botman stel dit sterk: dat die teks konkreet vir hierdie aarde en hierdie land van ons bedoel is.

Die feit dat Jesus se gebed n afronding of klimaks is van sy afskeidsgesprekke in Johannes 13-16, moedig ons aan om ook daar te gaan soek vir riglyne vir die kerk. Hierdie gebed om eenheid gaan nie net oor strukture nie (al gaan dit ook daaroor). Dit roep ons ook op tot die dienskneggestalte wat in die voetwassing van Johannes 13:1-17 beskryf word. So moet die kerk van die Here Jesus ook vandag nog diensbaar wees onder mekaar en in die wêreld. Van der Watt vat dit so saam: "Dieselfde opofferende diens moet die dissipels se optrede karakteriseer."

Dit word ook gerig deur die nuwe gebod van liefde waarvan 13:34-35 praat. Die onderlinge liefde is die kenteken waarmee die kerk in die wêreld uitgeken sal word (15:9-17). Ook die gerigtheid op die Vaderhuis waar die Vader vir ons plek gereed maak, moet die kerk se wese rig (14:1-14). Daarvoor het Jesus die inwoning van die Heilige Gees belowe (14:15-31) en is die Gees oor sy kerk uitgestort (16:5-15).

Ook die lyn van eenheid begin alreeds in 15:1-17. Die beeld van die wingerdstok met die lote wat in die stok bly, roep die kerk op om in Christus gewortel te bly en op so n manier ook aan mekaar verbind te bly. Die eenheid waartoe die gelowiges opgeroep word, het n "soos" by; soos die Vader en die Seun. Is dit nie ongelooflik nie? Ons word as t ware ingetrek in die misterie van die Drie-eenheid. Dit is effektief nie moontlik om onderling een te wees as ons nie aan Christus en die Vader deel het nie. Ons kan dus samekomste reël tot ons blou word en gesamentlik nagmaal hou en projekte loods. Al hierdie goed is belangrik en vergestalt uiteindelik n groeiende eenheid, maar die basis lê in ons as gelowiges individueel, asook in ons as gelowige gemeenskap se eenwording en deel word van die goddelike eenheid. Daar vind ons mekaar eers, saam in Christus.

Hierdie eenheid in God vind sy natuurlike uitloop in die liefde van God. Daarom is die liefde dan ook die merkteken waaraan hulle wat in God is, sigbaar en uitkenbaar in die wêreld is. Die gemeente se eenheid en uitdrukking van liefde is uiteindelik n misterie van goddelike liefde, n liefde ten spyte van verskille, n liefde wat oor alle ander grense spoel, n liefde ten spyte van wat jy dalk op n punt aan my gedoen het of ek aan jou.

Gewoon menslik geoordeel is so n eenheid en liefde in die kerk natuurlik onmoontlik. Ek kan nie vergeet wat jy aan my gedoen het nie. Ek sukkel om vrede te maak met wat jou mense aan my mense gedoen het. Vir die gemeenskap aan wie hierdie evangelie gerig is en in wie se kring hierdie gebed aanvanklik gebid is, was dit ook nie makliker nie. Die Johannese gemeenskap was werklik n krisisgemeenskap wat konflik aan alle fronte ervaar het. Daarom dat Jesus ook weet dat nie hulle nie, en ook nie die kerk deur die eeue tot by ons nie, self en uit eie krag en op grond van eie besluite, mekaar sou kon vind nie. Ons kan net by mekaar uitkom as ons in Christus bly en in die misterie van die goddelike Drie-eenheid ingeweef word. Dan kan ek my hand uitsteek na my broer en suster, want dan word dit n broer en suster in Christus en in God. Daarom dat Jesus ook in sy afskeidsgesprekke herhaaldelik belowe dat die Heilige Gees kom, dat Hy hulle sal herinner aan alles, hulle sal troos en hulle in staat sal stel om uitvoering te gee aan God se wil vir hulle.

Wat staan ons as kerk van die 21e eeu uiteindelik te doen? Coenie Burger beklemtoon dat daar in Johannes 17 nie n gebod tot eenheid in die kerk is nie, maar n gebed. Die beste wat ons kan doen, is om ons Here hierdie gebed na te bid. Maar dit is ook n gebed van verwagting, een wat tot aksie dwing. Dit is, soos Berkouwer sê, n gebed waar die bidders van hulle knieë af opstaan en venster toe stap om te kyk wat God gaan doen.

Bibliografie

Barrett, C K 1978. The gospel according to St John: An introduction with commentary and notes on the Greek text. 2nd ed; Botman, HR 1997. Eenheid en geloofwaardigheid: Johannes 17:21, in Burger, C W Müller, B A & Smit, D J (reds.), Woord teen die lig III/5: Riglyne vir prediking oor die eenheid van die kerk; Burger, C W 1982. Johannes 17:20-23, in Burger, C W Müller, BA & Smit, D J (reds.), Woord teen die lig I/4: Riglyne vir nagmaalsprediking; Burger, C W 1997. Prediking oor die eenheid van die kerk, in Burger, C W, Müller, B A & Smit, D J (reds.), Woord teen die lig III/5: Riglyne vir prediking oor die eenheid van die kerk; Du Rand, J A 1987. Johannes 17: Jesus se gebed om eenheid te midde van krisis en konflik, in Breytenbach, J C (red.), Eenheid en konflik: Eerste beslissinge in die geskiedenis van die Christendom; Müller, B A 1997. Eenheid as getuienis: Johannes 17:20-23, in Burger, C W, Müller, BA & Smit, D J (reds.), Woord teen die lig III/5: Riglyne vir prediking oor die eenheid van die kerk; Nel, A F 2003. Op soek na God buite die kerk? Wen weer ontnugterde gelowiges se vertroue; Schnackenburg, R 1982. The gospel according to St John, 3: Chapters 13-21; Van der Watt, J G 1991. Die Woord het Mens geword: n Strukturele uiteensetting van die teologie van die Johannesevangelie, in Roberts, J H, Vorster, W S, Vorster, J N & Van der Watt, J G (reds.), Teologie in konteks: Opgedra aan prof AB du Toit; Van der Watt, J G 1992. "Julle moet mekaar liefhê": Etiek in die Johannesevangelie, in Breytenbach, J C & Lategan, B C (reds.), Geloof en opdrag: Perspektiewe op die etiek van die Nuwe Testament. Scriptura S9a.