Lukas 12:32-40 (Annes Nel)

12 Augustus 2001

Negende Week in Koninkrykstyd

 

Ander tekste: Psalm 33; Jeremia 52:1-27; Hebrers 11:1-3,8-16

Teks

Die tekskeuse van die leesrooster is ietwat problematies omdat dit nie die perikoopindeling van die vertalings volg nie. Verder is dit eintlik onmoontlik om die teks van ons leesrooster los van die voorafgaande gedeelte en die daaropvolgende gedeelte te lees. Die gedagte van die koninkryk van die Here word in 12:22-31 (eintlik tot 34) aangespreek en die gereedheid vir die koms van die Seun van die mens word voorgesit in 12:41-48. Die preekteks moet dus albei verbande vashou.

Die gedagte wat reeds in die vorige preekstudie genoem is, is ook van uiterste belang, naamlik dat die Lukaanse gemeenskap se verwagting van die wederkoms van Christus n ietwat ander aksent het. Scheffler se opmerkings by die vorige preekstudie is dus belangrik. Daarby is die volgende opmerkings deur hom ook belangrik vir die verstaan van ons gedeelte: As gevolg van die vertraging van die wederkoms het die Christene wanhopig geword. As deel van die derde geslag het die Christene van Lukas se dag die 'vertraging van die wederkoms' ervaar. Lukas se weergawe van die gelykenis van die waaksame dienskneg (12:35-48) gee nie net blyke van hierdie ervaring nie, maar probeer dit ook aanspreek (vgl. ook 17:20-37). Die uitbly van die wederkoms het moontlik aanleiding gegee tot onsekerheid en wanhoop omdat die verwagting dat Christus se koms naby is (Mk 9:1 en Lk 9:27), teleurgestel het. Die verskeie vorme van lyding wat die Christene beleef het, het sekerlik ook daartoe bygedra dat die teenwoordigheid van Christus nie ervaar is nie en dit het tot wanhoop bygedra. Die realiteit van Christus se opstanding is ook moontlik bevraagteken. Hierdie gevoel van wanhoop onder die lede van sy gemeenskap is heel moontlik verwoord deur Lukas in die Emmausverhaal toe hy die gemoedstoestand van die Emmausgangers beskryf het as 'bedroef, 'ontsteld', 'onverstandig' en 'traag van hart' (24:17,22-25)... Ryker Christene het begin verstrik raak in 'n hoogmoedige, materialistiese, hier-en-nou-bestaan.

12:32-34: Hierdie gedeelte sluit direk aan by die gedagte van die gerigtheid wat Jesus se dissipels op die koninkryk van die Here moet h (12:22-31). Hierdie gerigtheid staan direk teenoor die besorgdheid oor die hier-en-nou bestaan van baie mense en hulle kommer oor aardse besittings. JP Versteeg het na aanleiding van hierdie gedeelte die volgende baie belangrike opmerkings gemaak. In 12:22-31 word melding gemaak van die vols (kraaie) en die lelies wat deur God versorg word. Versteeg s dat die lelies nie daarin belangstel om mr te doen as waarvoor hulle geskep is nie. Hulle is nie geskep om tipiese vroue-werk (klere maak) te doen nie. Hulle moet net aan hulle doel om te blom, beantwoord. Daarvoor sorg God. Die kraaie hoef nie meer te doen as waarvoor hulle geskep is nie. Hulle is nie geskep om tipiese mans werk te doen nie (saai en oes). Hulle moet net aan hulle doel beantwoord, naamlik om te vlieg en uit God se hand te leef. Op dieselfde manier kan mense hulle moeg maak oor goed wat nie hulle skeppingsdoel is nie. So kan hulle hul lewe probeer verleng en hul toekoms probeer verseker, maar dis nie hulle doel nie. Hulle doel is om hulle vir God se koninkryk te beywer. God sal vir die res sorg.

Die uitdrukking klein kuddetjie kom net hier in die Nuwe Testament voor en dui waarskynlik op sorg wat die klein groepie ware dissipels uit die hand van hulle Herder moet aanvaar (Morris). Juis daarom moet die brose mense van die Here nie bang wees nie. God sal aan hulle die koninkryk gee. Dis sy geskenk aan hulle.

Om hierdie rede behoort verknogtheid aan besittings nie die lewenstyl van dissipels te kenmerk nie. As jy n die koninkryk as geskenk ontvang, het jy immers alles. Dis waar jou hart behoort te wees. Aan hierdie skat kan die verganklikheid nie vreet nie: The moth is mentioned because one common form of wealth in ancient times was expensive clothing, or because the moth might attack the purse. Again there is the implied contrast with earthly treasure and its corruptibility, which is made explicitly in Mt. (Marshall). Dis duidelik dat 12:33,34 die parallelle gedagte van Matteus 6:19-21 deurgee. Op hierdie skat moet ons onverdeelde aandag toegespits wees. Dis wat n rein hart ten diepste beteken: onverdeelde aandag op die koninkryk van God.

Die verwysing na die onuitputlike rykdom in die hemel laat die vraag ontstaan wat dit is. Marshall se gedagtes is verhelderend: Jewish writings indicate that almsgiving was a means of storing up a good deposit for the day of adversity (Tob. 4:7-11; Sir. 29:11f.); the person who practises righteousness treasures up life for himself with the Lord (Ps. Sol. 9:9). Similarly, in 16:9 the proper use of mammon makes friends for the disciples so that they may be received into the eternal dwellings. The suggestion is that the person who ceases to trust in material things and places his trust in God is promised spiritual blessing in heaven from God. (34) If a person seeks such heavenly treasure, the implication is that his heart, i.e. his affections, is directed in the right way, whereas if a person piles up earthly treasure, the evidence shows that his affections are earthbound and hence his heart is not truly related to God. Hence the saying provides a motive for the preceding command, by showing that the person who continues to hold on to earthly wealth and does not fulfil the command in v. 33 is not really seeking after the kingdom of God. The two attitudes are mutually exclusive.

12:35-40: In hierdie paar verse vind ons n opsomming van twee gelykenisse van Matteus in die profetiese rede van Jesus, naamlik van die tien meisies en die waaksame slaaf (Mat 24:45-25:13). Of Lukas by Matteus afgeskryf het en of hulle van n gemeenskaplike bron gebruik gemaak het, is nie regtig van belang nie. Lukas rangskik egter sy stof heeltemal anders as Matteus. Die skrywer betrek eskatologie en ekonomie dus weer bymekaar (soos by die ryk dwaas). Die basiese tema wat in hierdie gedeelte aangespreek word, is di van gereedheid vir die koms van die Seun van die mens. Dis duidelik dat die gedagtes van Scheffler (die wanhoop oor die wederkoms wat gelei het tot n hier-en-nou besorgdheid oor besittings), hier baie belangrik is. Wie die koms van die seun van die mens verwag is gereed. Hierdie gereedheid impliseer n bepaalde lewenstyl. Uit die voorafgaande gedeelte blyk dat gereedheid onverdeelde aandag op die koninkryk vereis, teenoor n beheptheid met besittings. Uit die gedeelte wat hierop volg, word hierdie lewenstyl gekontrasteer met n baasskap oor ander omdat die Heer talm om te kom. Die Lukaanse gemeenskap moet mooi verstaan dat hulle n kerk in die tussentyd is tussen die hemelvaart en die wederkoms van Christus. Die gevaar is lewensgroot dat die kerk in hierdie tyd die spoor byster kan raak deur n lewenstyl van eiebelang.

Konteks

In die prediking oor hierdie gedeelte sal die lewenstyl van wagtende Christene die toon aangee. Wat beteken dit om n wagtende Christen/kerk te wees? Die teksgedeelte beklemtoon dat n wagtende kerk of n kerk wat gereed is (hierdie sake is twee kante van dieselfde munt), deur n onverdeelde gerigtheid op die koninkryk van God gekenmerk word. In die gelese gedeelte verkry hierdie gerigtheid op die koninkryk ook die dimensie van n aktiewe verwagting van die wederkoms van Christus. Hierdie verwagting het sowel vertikale as horisontale dimensies.

Die horisontale moment word opgeneem in die vertikale versekering dat God sy koninkryk as geskenk aan sy kinders gee. Dit bevry ons van n angstige soeke na eie sekuriteite en die voortdurende geneigdheid om ons toekoms op een of ander manier te verseker. Ons het ons hart verloor op God en sy wil vir die wreld. Daarom maak ons ons nie meer moeg om hierdie wreld te ernstig te neem nie. Alles in hierdie wreld het relatiewe waarde, gemeet aan die onuitputlike rykdom wat in die hemel is. Die oproep van Paulus in Kolossense 3:1-4 het, naamlik dat ons ons gedagtes moet rig op die dinge daarbo, waar Christus is, word ook in ons gedeelte aangetref.

Maar is ons regtig ernstig daaroor? Is God se sorg vir ons nie maar niks anders n agterdeur nadat ons eie sorg in n doodloopstraat beland het nie? Ons sing maklik: Niks van hierdie wreld, goed robyn of prel, sal my hart verkneg (Ges. 181:2), en Sou ons werklik ons vertroue aan verganklikheid verpand? Toekomsdrome, strewe huise, bou op fondament van sand? Maar is dit nie maar kerklike taal wat geen wesenlike invloed op ons dag vir dag lewe uitoefen nie? Intussen gaan ons voort om ons eie sekuriteite op te hoop omdat dit vir ons baie ongemaklik is om net uit die beursie van die hemel te lewe.

n Ander vertikale aspek van die teksgedeelte wat ons horisontale lewe bepaal, is die wederkoms van Christus. Beker (1980:255) het in sy werk oor Paulus duidelik aangetoon dat die imperatief by Paulus ook in die futuristiese indikatief van die laaste oordeel en finale oorwinning van God gegrond is. Die wederkoms van Christus trek ons tot dade van liefde soos die sorg van God in die hede ons stoot om vir die koninkryk van die Here te lewe. Ons onverdeelde aandag op die koninkryk van die Here word dus nie net gemotiveer vanuit die sorg van die Here in die hede en Christus se verlossingswerk nie, maar dit word ook gemotiveer uit die toekoms van sy wederkoms. Volgens die Skrifgedeelte is ons aangeraak deur die versekering dat ons Heer nie sy beloftes vergeet het nie, dat Hy weer kom en hierdie wreld nuut sal maak. Juis daarom kan ons geduldig en aktief wag op sy koninkryk.

Wat beteken dit dus om gereed te wees? Die lewenstyl van so n kerk is niks anders as n sorgsame kerk nie. Hoewel Jesus nie besittings op sigself veroordeel nie, is dit duidelik dat die verhouding met jou besittings eers reg is as jy bereid is om daarvan afstand te doen. Die afstand doen van jou besittings is egter nie n passiewe besluit nie, maar het vir die skrywer n aktiewe dimensie, naamlik om dit aan die armes te gee (12:33).

Dis heel moontlik om te dink dat jy nie meer te veel waarde aan jou besittings heg deur nie ryk te lewe nie. Jy kan selfs in n vrekkerige lewenstyl verval, maar dis nog nie wat Jesus hier in gedagte het nie. Dis net suinigheid. Wat Jesus in gedagte het, is die volgende: deel jou rykdom met ander. Eers dn staan dit nie in die weg van jou onverdeelde aandag op die koninkryk nie. Om gereed te wees vir die koms van die Seun van die mens het dus sosiale implikasies. Dis om die nood van die wreld ernstig te neem. Dis om te weet dat jy aktief besig moet wees om die middele tot jou beskikking te gebruik om ander te dien.

Hierdie gedagte staan lynreg teenoor die baasspelery van die slaaf wat die koms van sy heer nie ernstig geneem het nie en toe begin om sy medemens te onderdruk (12:45-46). Hierdie horisontale dimensie in die lewenstyl van koninkryksmense is volkome is ooreenstemming met Lukas se sterk beklemtoning van n delende gemeenskap (Scheffler). Hierdie gemeenskap, met Jesus as bevryder aan die hoof, is mense wat elke aspek van die nood (fisies, geestelik, polities en andere) ernstig neem en iets daaraan doen. In die Matteusevangelie word die omvattende sorg aan mense in nood die toetssteen vir die gereedheid van gelowiges vir die koms van die koninkryk (Mat 25:31-46).

Dit is slegs omdat die koninkryk n vrye geskenk is, omdat die Here sy sorg belowe, omdat ons skat nie kan tot niet gaan nie, dat ons die liefde na buite kan uitdra. Anders is ons hulp aan ander niks anders as humanistiese hulpverlening nie. Hierdie horisontale dimensie van wagtende Christene en mense wat gereed is vir die koms van die Seun van die mens word natuurlik ook by Paulus aangetref. n Klassieke voorbeeld hiervan vind ons in 1 Timoteus 6:6-19. Ook hier is eskatologie en ekonomie baie nou by mekaar betrek.

Preekvoorstel

n Preek oor hierdie gedeelte kan begin word deur die vraag wat rykdom werklik is. n Baie mooi verhaal word vertel oor n pa wat sy gesin n deel van die land gaan wys het waar daar baie arm mense woon. Hy wou h dat die sy gesin moes sien hoe arm mense lewe. Hulle het n dag en nag by n arm gesin op n plaas deurgebring. Toe hulle terugkom, vra die pa vir sy een seun hoe hy die besoek ervaar het. Wonderlik! het die seun geantwoord. Wat het jy geleer?, vra die pa. Die seun het geantwoord: Hulle het vier honde en ons net een. Ons het n groot swembad, maar hulle het n meer. Ons het ingevoerde lampe en ligte in ons tuin, maar hulle het die sterre. Ons het n groot tuin, maar hulle tuin is tot by die horison. Dankie, pa, dat jy vir ons gaan wys het hoe arm ons is! Rykdom is inderdaad n baie relatiewe begrip!

As n mens na Lukas luister, l rykdom vir Christene n ander vlak. Die rykdom van Christene is allereers die koninkryk wat hulle ontvang het en gaan ontvang. Die Skrifgedeelte maak dit baie duidelik dat die Here sy koninkryk as n geskenk aan sy kinders gee. Daardeur kry ons n nuwe identiteit. Ons het burgerskap van die hemel. Daarom behoort daar met passie gewag te word op die finale koms van Jesus Christus. En terwyl ons hiervoor wag, het ons die versekering dat die Here sorg neem vir ons daaglikse behoeftes. Hy hou die lewe van sy kerk in stand. Die woorde van Luther is pragtig: Rykdom is die kleingeestigste en mees waardelose geskenk wat God aan die mens kan gee. Hoe vergelyk dit met God se Woord, met liggaamlike gawes soos skoonheid en gesondheid; of met geskenke van die gees, soos begrip, vaardigheid en wysheid? Tog swoeg die mens om rykdom dag en nag, en neem nooit rus nie.

Maar almal wag nie met dieselfde passie op die koms van Jesus Christus nie. Een van my vriende het altyd ges dat die wederkoms vir sy vrou nou baie ontydig sal wees omdat sy nog n paar draaie in die wreld wil gaan maak! Op n ernstiger noot kan die geweldige ywer waarmee kerke en Christene soms hulle eie toekoms probeer verseker krities aangeraak word. Die hartseer van die kerk is dat ons soms so ryk is dat ons die eskatologie nie nodig het nie. Dis maklik om oor die hemel en sy skatte uit n bevoorregte posisie te praat. Toe Karl Barth eenmaal in n huis van een van sy vriende in die Switserse alpe gaan bly het, het hy die opmerking gemaak dat daar by hierdie huis geen plek vir die eskatologie is nie. Alles is te mooi. Alles is daar. Wat bly vir die hemel oor om te bewys? Om in so huis oor die hemel te praat en die voorreg van arm mense om die ooptes en die hemelse sterre as ligte te h, is maklik. Rykdom kan jou uitsig op die rykdom van die koninkryk baie sterk verduister.

Aan die ander kant is die hartseer van die kerk dat ons so in ons eie armoede vasgevang kan word dat ons nie kan glo dat daar nog iets beter kan wees nie. In n tyd waarin baie kerke en gemeentes finansieel begin noustrop trek is dit n baie moeilike vraag hoe hierdie gedeelte van toepassing is op ons. Kan ons Jesus se woorde ernstig neem dat ons skat in die hemel is, terwyl ons nie ons predikant kan betaal of die onderhoud aan ons kerkgeboue kan doen nie? Moet ons dan steeds ons besittings verkoop en maar uit die hemelse beursie leef? Arm gemeentes kan natuurlik ook ongehoorsame gemeentes wees. Ons kan so bang wees vir die toekoms dat ons alles vir onsself begin hou en nie meer sosiaal betrokke is nie. Ons eie armoede kan ons by die nood van ander laat verbykyk. Weens ons armoede kyk ons maar wat ons nou hier kan doen om kop bo water te hou. Armoede en gebrek kan ook maak dat mense hoop verloor en nie meer die koninkryk van die Here verwag nie.

Vir Lukas is dit duidelik dat mense wat die koninkryk van die Here as geskenk ontvang het, onverdeeld by die koninkryk van God betrokke is. Deur die koms van Christus is ons toekoms verseker en wag ons met groot verlange op Jesus se koms. Wat beteken dit dat ons aktief en met passie wag? Die prediker kan hier voortgaan om die nadruk te l op dit wat aan die begin van die bespreking onder die konteks aangeraak is. Christene wat hulle rykdom in Christus besef en verstaan, kerke wat dit verstaan, is mense wie se harte nie aan hulle besittings opgehang is nie, maar wat geleer het om die nood van die wreld raak te sien. Dissipelskap bestaan daarin dat die kerk sy skatte met die wreld sal deel en nie sal probeer om haarself te dien nie: Marshall s: Freed from worldly cares through trust in the fatherly care of God and hope in the coming of the kingdom, the disciples are not to let themselves be enticed by the temptations of the world to laziness, self-indulgence and self-assertion, but are to spend their time profitably and in readiness to serve the Son of man when he appears.

Hoe dien ons die Seun van die mens? Deur die mense van die Seun te versorg op elke terrein van die lewe. Te lank het die kerk of die vertikale of die horisontale aspekte van die evangelie te ernstig geneem. Die kerk het dikwels die mense sonder kos en huise probeer troos met die ewige koninkryk se skatte wat vir ons wag sonder om aktief betrokke te wees by die verligting van die nood van mense. n Kerk wat haar bestemming ernstig neem deel ook die sorg van God met mense wat nie versorg is nie.

Julian Mller het jare gelede die volgende baie toepaslike storie vertel. Dit kan as n baie goeie afsluiting vir die preek dien: n Swembad moet goed onderhou word, anders is dit meer 'n las as 'n plesier. Aan die beginjare, net nadat Mnr Kerkstein in die huis met die swembad ingetrek het, het hy nogal baie gesukkel. Kort-kort was die water groenerig van die alge wat so vinnig groei. Mettertyd het mnr Kerkstein geleer dat daar net een oplossing is. Die swembad kan net mooi gehou word as jy onthou om die regte soort chloor met die regte tussenposes in te gooi. Nooit mag jy oorslaan nie. As jy n swembad so in stand hou, is hy 'n heerlike plesier. Om die waarheid te s, mnr Kerkstein het skoon verlief geraak op sy swembad. Die kristalhelder water, die skoon bodem en die blou skynsel as jy op n afstand daarna kyk, het by hom n gevoel van trots en wellewendheid gebring. Soos wat die jare aanstap en mnr Kerkstein se kinders groter word, het hy hulle, asook sy vrou en sy bediendes almal betrek by die versorging van die swembad. Diakon, sy dogter, het byvoorbeeld in 'n onverbreekbare roetine gekom om elke oggend voordat sy skool toe vertrek, eers n draai by swembad te maak en een koppie chloor (presies afgemeet) versigtig en stadig in die water te gooi. Altyd terwyl die swembadpomp werk. Dit was weer ouboet (genoem Oudste) se werk om elke Saterdag die blarefilter skoon te maak en die filtreerstelsel terug te spoel. Hy mag nooit een Saterdag oorslaan nie. Mevrou Kerkstein het weer laat soggens, net voor die kinders van die skool af kom, met die lang steel net die blare wat van die bure se boom af ingewaai het, afgeskep. Vir die hele Kerkstein-gesin was die swembadskoonmakery geen las nie. Hulle het algaande agtergekom dat die bietjie moeite, as al die werkies gereeld gedoen word, glad nie opweeg teen die genot van die heerlike koel, skoon water waarin hulle kon swem nie. Almal het mettertyd mnr Kerkstein se filosofie gedeel: 'n swembad vereis is n goed geordende bestaan. 'n Gedissiplineerde lewe, en bowenal moet hy gebruik en geniet word. In n sin kan 'n mens s dat hulle swembadaanbidders geword het. Op die Kerkstein se rustige en aangename swembad gesentreerde bestaan is daar selde inbreuk gemaak. Hulle was n gesoleerde gesin wat nie onnodig kontak met bure en andere gesoek het nie. Rondom die swembad was daar 'n mooi en goed versorgde tuin met ho, netjiese mure tussen hulle en die bure.

Daarom het hulle maar vaagweg kennis geneem van die nuwe mense wat onlangs langsaan ingetrek het. Af en toe, wanneer mnr of mevrou Kerkstein met hulle duur motor vir 'n oomblik moes wag vir die outomatiese hek om groot genoeg oop te gaan sodat hulle kon inry, het hulle 'n flitsende blik gekry op die buurman of een van sy gesinslede. Hulle het so ontsettend arm voorgekom, so asof hulle nie pas in die buurt nie Maar daar het maande verbygegaan sonder dat hulle mekaar ontmoet het. Een oggend toe mevrou Kerkstein die meterleser van die stadsraad by die hekkie moes inlaat om die waterlesings te kom neem, het di met n ontstellende storie vorendag gekom: die stadsraad was verplig om die bure se watertoevoer af te sny. Hulle kon nie meer die waterrekening betaal nie. Dit was so omtrent twee dae later, toe mevrou Kerkstein eintlik al vergeet het van die waterstorie, dat die klokkie by die hek gelui word. Ja, vra sy oor die interkomstelsel. "Dit is mevrou Naas", klink die krakende stem. "Ons woon langsaan. Ons het nie water in die huis nie en ek het gewonder of u vir ons n emmertjie water kan gee?"

Mevrou Kerkstein was uit die veld geslaan en moes vinnig dink. Ja seker, ek stuur die bediende. Die aand het sy vir haar man van die voorval vertel en hoewel hulle vir mekaar ges het dat hulle maar sal moet help, was daar tog n vae onrustigheid dat hulle veilige en aangename bestaan bedreig word. Dit het inderdaad n daaglikse ritueel geword dat die klokkie gelui word met dieselfde storie. En elke keer het mevrou Kerkstein die bediende met die emmertjie water gestuur. Toe die waterrekening die einde van die maand kom, het mnr Kerkstein, wat goed van alles boekhou, geskrik vir die effense styging en besluit dat iets gedoen sal moet word. Hy kon egter nie heeltemal so ver om sy vrou te verbied om die water te stuur nie. Die saak het maar so aan gesloer. Dit was die Sondag toe die hele gesin, soos gebruiklik, in die swembad ontspan, dat die keerpunt gekom het. Die bediende het kom s dat die klokkie gelui het en dat dit weer die vrou van langsaan is. "Ons is nou besig, s ons kan nie help nie, was mnr Kerkstein se vinnige antwoord. Daarmee was die saak afgehandel en het die familie die oggend verder in en om die heerlike swembad deurgebring. Hulle het nie gemerk hoedat n paar kindertjies met verlangende o oor die muur loer nie so baie helder skoon water, hoekom swem die mense daarin in plaas van om dit te drink?! Na daardie Sondagoggend het die Naas-mense gelukkig nie weer kom pla vir 'n emmertjie water nie. Dit was eers omtrent 'n week later, toe mnr Kerkstein juis besig was om aan sy swembad aandag te gee, dat iemand weer die klokkie gelui het. Dit was die maatskaplike werker wat n noodoproep ontvang het na die bure en besluit het om eers by mnr Kerkstein aan te klop en te vra of hy haar nie sal vergesel nie. Dit is baie vriendelik van haar, het hy geantwoord, "maar ek is op die oomblik regtig baie besig met baie noodsaaklike werk." Sy moet maar later laat weet as hy enigiets kan doen. n Paar dae later het hulle vroeg een oggend n ambulans in die straat opgemerk en later die oggend, toe mevrou Kerkstein na 'n vriendin se tuin-teeparty (langs haar swembad) ry, en sy weer die maatskaplike werker by die hek sien staan, het sy tog stilgehou en navraag gedoen. Twee van die kinders is die oggend weens dehidrasie in die hospitaal opgeneem. Hulle toestand is ernstig. Vir die res van die familie is daar blyplek elders gekry. "Ons is tog so dankbaar dat daar 'n heenkome gevind is" het mevrou Kerkstein ges en haar gehaas om betyds by haar teeparty uit te kom

 

Bibliografie

E H Scheffler: Die teologie van die Lukasevangelie in konteks: bevryding uit lyding, in Teologie in konteks, J H Roberts, W S Vorster, JN Vorster, JG van der Watt (reds). Pretoria. Orion, 1991, 62-92. I H Marshall: The Gospel of Luke. Paternoster Press. Exeter, 1978. L Morris. Luke. Leicester. IVP. J P Versteeg: Bijbelwoorden op de man af. Kampen. Kok, 1987.